Янгиликлар

Euronews:"Амир Темур мероси янгича талқин этилмоқда — олимлар “Иккинчи Ренессанс” ҳақида сўз юритмоқда"

EURONEWS томонидан тайёрланган видео материал ва халқаро экспертлар иштирокидаги таҳлиллар Амир Темур меросига оид анъанавий қарашларни қайта кўриб чиқишга туртки бермоқда. Ўзбекистондаги Ислом цивилизацияси марказида бўлиб ўтган халқаро конференцияда олимлар Темурийлар даврини нафақат сиёсий ва ҳарбий юксалиш, балки илм-фан, маданият ва давлатчилик тизимидаги чуқур интеллектуал ўзгаришлар даври сифатида баҳолаб, уни жаҳон тарихидаги “Иккинчи Ренессанс” босқичи сифатида эътироф этмоқда.

Янги илмий тадқиқотлар Темурийлар даврини илмий ва маданий тараққиётнинг тизимли даври сифатида ёритмоқда. Халқаро конференция дунё бўйлаб мутахассисларни бирлаштириб, асосий манбаларни қайта кўриб чиқиш ва тарихий тадқиқотлар ҳамда меросни сақлаш соҳасида ҳамкорликни кенгайтиришга хизмат қилди.

Халқаро олимлар Амир Темур меросини қайта баҳоламоқда, янги тадқиқотлар эса эътиборни фақат ҳарбий тарихдан ташқарига — Темурийлар давридаги илмий, маданий ва институционал ютуқларга қаратмоқда.

Бу масалалар Тошкент шаҳридаги Ислом цивилизацияси марказида Амир Темур таваллудининг 690 йиллиги муносабати билан ўтказилган “Амир Темур ва темурийлар тамаддунининг жаҳон тарихи ва маданиятидаги ўрни ва аҳамияти ” мавзусидаги халқаро илмий конференцияда марказий ўрин тутди.

Тадбирда 20 дан ортиқ давлатдан 300 нафардан зиёд иштирокчилар — тарихчилар, археологлар ва қуйидаги халқаро ташкилотлар ва муассасалар вакиллари қатнашди: Ислом дунёси таълим, фан ва маданият ташкилоти (ICESCO), Оксфорд Ислом тадқиқотлари маркази, Ислом тарихи, санъати ва маданияти тадқиқот маркази (IRCICA) ҳамда “Ал-Фурқон” жамғармаси.

Муҳокамалар Темурийлар давридаги давлат бошқаруви, дипломатия, илм-фан, таълим ва маданий ривожланиш масалаларига, шунингдек, унинг жаҳон тарихига таъсирига бағишланди.

Темурийлар даврига янги ёндашув

Ҳозирги илмий қарашлар XIV–XV асрларни интеллектуал ўзгаришлар даври сифатида талқин қилмоқда ва бу давр кўпинча “Иккинчи Ренессанс” деб аталмоқда.

Тарихчилар бу даврда илмий муассасаларнинг шаклланиши, тизимли таълим тизимининг йўлга қўйилиши ва ислом оламида барқарор маданий тараққиёт кузатилганини таъкидлайди.

Ўзбекистон Президенти Шавкат Мирзиёев Темурийлар тарихи давлат музейига ташриф буюрди — Ўзбекистон Президенти Матбуот хизмати

Ўзбекистон Президенти Шавкат Мирзиёев конференция иштирокчиларига йўллаган мурожаатида Темурийлар Ренессансини мамлакат тарихидаги “энг ёрқин даврлардан бири” деб атаб, чуқур илмий тадқиқотлар ва халқаро ҳамкорликни кенгайтиришга чақирди. Бугунги тадқиқотларнинг асосий йўналишларидан бири — Темурийлар даврига оид тарихий манбалар ва қарашларни қайта кўриб чиқишдан иборат.

Ҳарбий тарихдан ташқари илмий мерос

“Ал-Фурқон” Ислом мероси жамғармаси директори Сали Шаҳсиварийнинг таъкидлашича, жамоатчилик Темурийлар даврининг илмий жиҳатларига етарлича эътибор қаратмайди.

“Амир Темур кўпроқ ҳарбий ва сиёсий етакчи сифатида танилган, аммо унинг Темурийлар даврида қолдирган илмий мероси ҳақида камчилик билади,” деди у.

“Биз бутун бир давр — юксак илмий тараққиёт ва кашфиётлар даври ҳақида гапиряпмиз.”

Унинг фикрича, Темурийлар даври нафақат сиёсий ҳукмронлик, балки билим яратишнинг тизимли модели сифатида ҳам намоён бўлган ва бу асрлар давомида илмий тараққиётга таъсир кўрсатган.

Тарихчилар бу даврни астрономия, математика, география ва тиббиёт соҳаларидаги катта ютуқлар даври сифатида баҳолайди. Шунингдек, мадрасалар ва илмий тадқиқот тизимларининг шаклланиши билимларни авлоддан-авлодга узатишга хизмат қилган.

Маданий ва меъморий таъсир

IRCICA директори ўринбосари Женгиз Томар Темурийлар мероси бугунги кунда ҳам меъморчилик ва маданий ўзлик орқали яққол намоён бўлаётганини таъкидлади.

“Темурийлар меъморчилигини кўрганимизда, бу айнан ўша даврга мансублигини дарҳол англаймиз. Усмонлилар ёки Салжуқийлар меъморчилиги каби, Темурийлар услуби ҳам цивилизацияда алоҳида ўринга эга,” деди у.

Тарих фанлари доктори Ҳилола Назирова эса ўз тадқиқотлари орқали Амир Темур ҳақидаги анъанавий қарашларни қайта кўриб чиқмоқда.

“Кўп ҳолларда Амир Темур фақат забт этувчи сифатида талқин қилинади ва Шарафиддин Али Яздийнинг ‘Зафарнома’ асари бир томонлама ўрганилган,” деди у.

У Хоразм манбалари, “Равзат ас-Сафо” ва туркий тарихий матнлар асосида янада мураккаб ва ҳаққоний тарихий манзарани очиб берди. Унинг фикрича, Амир Темурни фақат вайронкор сифатида тасвирлаш кўпинча бирёқлама тарихшунослик натижасидир.

ТУРКСОЙ бош котиби Султон Раев Темурийлар даврини давлатчилик, маданият ва цивилизация шаклланишида ҳал қилувчи босқич деб атади.

“Бугун биз фахр билан тилга оладиган Самарқанд ва Бухоро каби шаҳарлар айнан Амир Темур даврида юксалган. Унинг мероси Ватанни севишга ўргатади,” деди у.

Ҳиндистондаги Худа Бахш Шарқ қўлёзмалари кутубхонаси директори Бедар Шайеста Темурийлар ҳиссасининг кенг қамровини таъкидлади.

“Темурийлар санъат, маданият, дин, тасаввуф, меъморчилик, адабиёт ва тил, шеърият ва фалсафа, мантиқ ҳамда аниқ фанлар соҳасида улкан ҳисса қўшган,” деди у.

Амир Темур меросига бағишланган махсус кўргазма

Шунингдек, у Ҳиндистон ва Ўзбекистон ўртасидаги тарихий алоқаларни таъкидлаб, илмий ҳамкорликни янада кенгайтиришга чақирди.

Россия Фанлар академияси Шарқ қўлёзмалари институти директори Ирина Попова қўлёзмаларни сақлаш ва ўрганиш муҳимлигини алоҳида қайд этди. У бу тўпламларни халқаро тадқиқотчилар учун умумий маданий мерос сифатида баҳолади.

Тадқиқотдан амалий натижаларгача

Конференция якунларига кўра, иштирокчилар халқаро тадқиқотларни кенгайтириш, академик ҳамкорликни мустаҳкамлаш ва қўлёзмалар ҳамда маданий меросни сақлашни яхшилашга қаратилган ташаббусларни илгари сурди.