Янгиликлар

Чопон Марказий Осиёда XV асрнинг биринчи ярмида яратилган бўлиб, у ўз даврининг ҳашаматли сарой либослари қаторига киради. Бундай кенг ва узун енгли шакл Темурийлар даврига хос бўлган маросимий кийимлар учун характерли бўлиб, у кийим эгасининг ижтимоий мавқеини кўрсатадиган муҳим элементлардан бири ҳисобланган. Либос бир неча бўлак матодан тикилган, олд томони очиқ, қисқа ёқали ва кенг енгли қилиб ишланган. Ушбу конструктив ечим нафақат кийимнинг қулайлигини, балки унинг тантанавор кўринишини ҳам таъминлаган. Чопон ипак матодан тўқилган бўлиб, ундаги нақшлар “булутли тасма” деб аталадиган мураккаб орнамент билан безатилган. Ушбу нақш ўзининг тўлқинсимон чизиқлари орқали мато юзасида ҳаракат ва ёруғлик таассуротини ҳосил қилади.

“Булутли тасма” мотиви Шарқ санъати тарихида кенг тарқалган декоратив унсурлардан биридир. У дастлаб Хитой санъатида шаклланган бўлиб, кейинчалик Марказий Осиё ва Эрон ҳудудларига кириб келган. Темурийлар даврига келиб эса бу орнамент сарой санъати ва тўқимачилик маҳсулотларининг муҳим безак элементига айланган. Мазкур чопон матосида булутли тасма чизиқлари билан бир қаторда аждарҳо, феникс қуши, лотус ҳамда пион гуллари каби тасвирлар ҳам учрайди. Бу образларнинг ҳар бири Шарқ рамзиятида муайян маънога эга. Аждарҳо ҳокимият ва куч рамзи сифатида талқин қилинса, феникс қуши янгиланиш ва абадийлик тимсоли ҳисобланади. Лотус ва пион гуллари эса фаровонлик, поклик ва барака билан боғлиқ маъноларни ифодалайди. Шу сабабли бундай мураккаб ва рамзий нақшлар билан безатилган матолар кўпинча сарой муҳитида ёки юқори табақа вакиллари кийимида қўлланилган.

Чопондаги безаклар ва унинг умумий шакли Темурийлар даври миниатюра санъати намуналарида тасвирланган кийимларга жуда яқин. XV асрга оид айрим миниатюраларда булутли тасма нақшлари туширилган либос кийган зодагонлар тасвирланган бўлиб, бу тарихий кийимларнинг реал сарой ҳаётида кенг қўлланилганини кўрсатади. Санъатшунослар бундай ўхшашликларни Темурийлар даврида тасвирий санъат ва амалий санъат ўртасида кучли алоқалар мавжуд бўлганининг далили сифатида баҳолайдилар. Миниатюра рассомлари сарой ҳаётини акс эттирар экан, улар ўша давр кийимларини ҳам аниқ тасвирлашга интилишган. Шу сабабли бугунги кунда миниатюралар тарихий кийимларни тадқиқ қилишда муҳим манба сифатида қаралади.

Ипак матонинг сифати ҳам чопоннинг қимматини белгиловчи муҳим омиллардан биридир. Темурийлар даврида Марказий Осиё ипак ишлаб чиқариш ва тўқимачилик марказларидан бири сифатида танилган. Айниқса Самарқанд ва Ҳирот шаҳарлари ўзининг ҳунармандчилик мактаблари билан машҳур бўлган. Бу ҳудудларда тайёрланган матолар юқори сифатли ипак толалари, мураккаб нақшлари ва ёрқин ранглари билан ажралиб турган. Чопон матосидаги толаларнинг жилоси ва нақшларнинг силлиқ ҳаракати матога гўёки ёруғлик билан тўқилгандек чуқурлик бағишлайди. Бундай бадиий ечимлар Темурийлар саройида шаклланган нафис дид ва эстетик қарашларнинг натижаси ҳисобланади.

Бугунги кунда Ислом цивилизацияси марказида сақланаётган ушбу ноёб артефакт XV аср Марказий Осиё маданияти ва сарой эстетикаси ҳақида муҳим тасаввурлар беради. У Темурийлар даври тўқимачилик санъатининг юқори даражасини кўрсатибгина қолмай, балки ўша давр жамиятида кийимнинг қандай рамзий ва ижтимоий аҳамиятга эга бўлганини ҳам очиб беради. Шу маънода ушбу яшил ипак чопон Темурийлар уйғониш даврининг моддий мероси сифатида алоҳида илмий ва маданий қийматга эга бўлган тарихий ёдгорликдир.

Лайло Абдуқаххарова

P/S:Мақолани марказ расмий сайтига ҳавола билан кўчириб эълон қилиш мумкин