Янгиликлар

Агар тарих гапира олганида, эҳтимол, унинг овози айнан шу ердан эшитиларди. Бу ерда экспонатлар сукут сақламайди, деворлар фақат тарихни намойиш этмайди, балки уни қайта жонлантиради. Ўзбекистон киноарбоблари ижодий уюшмаси аъзоларининг Ўзбекистондаги Ислом цивилизацияси марказига ташрифи оддий маданий саёҳат эмас, балки миллат хотираси билан юзма-юз учрашувга айланди. Машҳур режиссёрлар, актёрлар ва сценаристлар бир овоздан эътироф этганидек, бу ер музей эмас — бу ерда бутун бир цивилизация нафас олади.

Тарих ҳақида кўп гапириш мумкин. Уни китоблардан ўқиш, фильмлардан томоша қилиш ёки маърузалардан эшитиш мумкин. Аммо тарихни ҳис қилиш, унинг ичига кириб қолиш, асрлар қатидан келаётган нафасни сезиш ҳар доим ҳам насиб этавермайди. Ўзбекистон киноарбоблари ижодий уюшмасининг аъзолари Ўзбекистондаги Ислом цивилизацияси марказига ташриф буюрганида айнан шундай ҳолат юз берди. Режиссёрлар, актёрлар, сценаристлар ва санъат намояндалари учун бу оддий экскурсия эмас, балки миллат хотираси билан юзлашув, аждодлар мероси билан мулоқот бўлди.

Марказ бўйлаб саёҳат давомида кино санъати вакиллари «Буюк сиймолар галереяси», Исломдан аввалги давр бўлими, Биринчи ва Иккинчи Ренессанс экспозициялари, “Янги Ўзбекистон – Янги Ренессанс пойдевори” бўлими, ноёб қўлёзмалар, археологик топилмалар, қадимий шаҳарлар макетлари ҳамда замонавий мультимедиа технологиялари билан танишдилар. «Буюк сиймолар галереяси» меҳмонларда унутилмас таассурот қолдирди. У ерда алломалар, давлат арбоблари, саркардалар ва мутафаккирлар тимсоли орқали халқимиз цивилизацияси қандай юксак чўққиларни забт этганини яна бир бор ҳис қилиш мумкин. Ташриф давомида кино ва телевидение соҳасидаги машҳур ижодкорлар ўз таассуротларини билдириб, бу масканнинг аҳамияти ҳақида самимий фикрларини баён қилдилар. 

Кинорежиссёр ва телебошловчи Бурҳон Шароповнинг фикрича, Марказни оддий музей сифатида баҳолаб бўлмайди, ташриф буюрган одам шунчаки томошабин бўлиб қолмайди.

— Мен дунё бўйлаб кўплаб тарихий ва маданий объектларни кўрганман. Лекин бу ердаги муҳит мутлақо бошқача. Агар дунёда еттита мўъжиза бўлса, мен Ислом цивилизацияси марказини саккизинчи мўъжиза деб аташдан тортинмайман. Чунки бу ерда фақат деворлар, экспонатлар ёки тарихий маълумотлар йиғилмаган. Бу ерда бутун бошли цивилизациянинг руҳи яшайди. Бу ер инсонни ўзига тортади. Ҳар бир бўлимда юрар экансиз, ўзингизни турли даврларда яшаётгандек ҳис қиласиз. Бир қарашда тарихни кўряпсиз, аммо аслида тарих билан мулоқот қиляпсиз. Бугун бутун дунё Ўзбекистон ҳақида ана шу каби масканлар сабаб гапираяпти. Мен қурилишнинг илк босқичларидан бери бу жараённи кузатиб келганман. Лекин натижа мен кутгандан ҳам улкан бўлиб чиқди. Бу ерни бир марта келиб англаб бўлмайди. Ўн марта, ўн беш марта келсангиз ҳам ҳар сафар янги нарсани кашф этасиз.

Кино ва театр актрисаси Саида Раметова эса Марказни ижод аҳли учун ноёб билим манбаи сифатида баҳолади. Марказ тарихий воқеликни англаш учун янги имконият яратган.

— Биз санъаткорлар тарихий шахсларни экранда ёки саҳнада гавдалантирамиз. Бунинг учун китоб ўқиймиз, архивларни ўрганамиз, ҳаёт йўлини таҳлил қиламиз. Аммо бу ердаги таассуротни ҳеч қандай китоб алмаштира олмайди. Чунки инсон ўз кўзи билан кўради, ўз қалби билан ҳис қилади.

Масалан, Амир Темур ёки Мирзо Улуғбек ҳақида юзлаб саҳифаларни ўқиш мумкин. Лекин бу ерга келиб, ўша давр муҳитини кўрганингизда ҳамма нарса бошқача англашилади. Аждодларимиз қандай яшаган, қандай фикрлаган, илм-фан ва маданият учун қандай курашганини ҳис қиласиз. Менимча, бу ер ҳар бир ижодкор учун ижод лабораторияси вазифасини бажаради. Бу ердан илҳом олмасликнинг иложи йўқ.

Кино актёри Абдухалил Мингноров эса Марказни Учинчи Ренессанс ғоясининг амалий ифодаси деб атади. Марказ ёшлар тарбияси учун беқиёс аҳамиятга эга.

— Ростини айтсам, бу даражадаги мажмуани кўраман деб ўйламаган эдим. Илгари тарихимиз ҳақидаги маълумотлар тарқоқ ҳолда эди. Бу ерда эса бутун миллат тарихи, бутун цивилизация ягона маконда мужассамлашган. Бу жуда катта воқеа.

Биз кўп гапирамиз: ватанпарварлик, миллий ғурур, Учинчи Ренессанс деб. Аммо бу тушунчаларни инсон қалбига қандай етказиш мумкин? Менимча, жавоб шу ерда. Мактаб ўқувчиси бу ерга бир марта келса, ўзининг ким эканини, қандай буюк аждодларнинг вориси эканини ҳис қилади. Бу ер билим ҳам беради, мотивация ҳам беради, куч ҳам беради. Мен ҳатто айтардимки, ҳар бир ёш бу масканни кўриши шарт.

Ўзбекистонда хизмат кўрсатган артист Анвар Азимов эса Марказнинг инсон руҳиятига таъсирини алоҳида таъкидлади. Марказдаги ҳар бир элемент чуқур ўйланган.

— Биз кўп давлатларда бўлганмиз. Турли музейлар, маданий марказлар, тарихий обидаларни кўрганмиз. Биз каби ижодкорларни ҳайратлантириш қийин. Аммо мен бу ерга кириб, чин маънода ҳайратда қолдим. Ҳар бир экспонат, ҳар бир макет, ҳар бир детал инсонни мозий сари етаклайди. Сиз шунчаки томоша қилмайсиз, балки тарих ичида юрасиз. Гидларнинг ҳикоялари, технологияларнинг қўлланилиши, экспозицияларнинг қурилиши шундай ташкил этилганки, инсон ўзини воқеалар иштирокчиси деб ҳис қилади. Мен бу ерда чет эллик сайёҳларни кўрдим. Улар ҳам ҳайратда. Мен ишонаманки, бу ерга келган ҳар бир меҳмон яна қайтиб келади. Фақат ўзи эмас, бошқаларни ҳам бошлаб келади. Чунки бу маскан Ўзбекистоннинг дунёга очилган маънавий дарвозаси. Бу ер мамлакатимизнинг тарихи, маданияти, салоҳияти ва келажагини бир вақтнинг ўзида намоён этади.

Ижодкорларнинг таъкидлашича, Марказдаги энг катта ютуқ ноёб экспонатлар ёки замонавий технологиялар эмас. Энг катта ютуқ — тарихнинг инсон қалбига етиб бориши, унинг ўз илдизларини англаши ва келажакка ишонч билан қарашига хизмат қилаётганидир. Ташриф якунида меҳмонлар бир фикрни қайта-қайта такрорладилар: бу ерга яна қайтиш керак. Фарзандлар билан келиш керак. Шогирдлар билан келиш керак. Дўстлар билан келиш керак. Чунки Ислом цивилизацияси маркази фақат кўриладиган жой эмас. У ҳис қилинади. У ўрганилади. У билан фахрланилади. Ва энг муҳими, у инсонга ўзининг ким эканини эслатади.