Янгиликлар

Жорий йилнинг 7 июль куни Тошкент шаҳри халқаро илмий ва маънавий мулоқот марказига айланади. Шу куни Ўзбекистон пойтахтида «Ислом цивилизацияси: тинчлик, бағрикенглик ва илм-маърифат йўли» мавзусидаги халқаро ислом цивилизацияси форуми ўз ишини бошлайди. Форум доирасида 50 га яқин мамлакатдан 300 нафарга яқин олимлар, тадқиқотчилар, исломшунослар, тарихчилар ва халқаро ташкилотлар вакиллари бир майдонга жам бўлади.

Бир қарашда бу навбатдаги илмий анжуманга ўхшайди. Аммо унинг моҳиятига чуқурроқ назар ташласак, форум анча кенг маънога эга эканини англаймиз. Чунки бу йиғилиш фақат ўтмиш ҳақида эмас, балки келажак ҳақида ҳамдир. Бу ерда фақат тарих муҳокама қилинмаяпти. Бу ерда инсониятнинг эртанги кунига дахлдор бўлган ғоялар ҳақида сўз бормоқда.

Бугунги дунё ҳар қачонгидан ҳам кўпроқ технологияларга эга. Сунъий интеллект, рақамли иқтисодиёт, генетик муҳандислик ва космик тадқиқотлар инсоният имкониятларини кенгайтирмоқда. Бироқ айни вақтда жаҳонда урушлар, қочқинлар муаммоси, ижтимоий тенгсизлик, диний муросасизлик ва маънавий бўшлиқ ҳам сақланиб қолмоқда. Демак, тараққиёт фақат технология билан эмас, балки ғоялар билан ҳам белгиланади. Шу нуқтаи назардан қараганда, Тошкентда бошланган форум нафақат Ўзбекистон, балки бутун дунё учун муҳим интеллектуал воқеа ҳисобланади.

Инсоният тараққиётининг унутилган манбалари

Замонавий цивилизация ҳақида сўз кетганда кўпинча Европа Ренессанси, Саноат инқилоби ёки Ғарб илм-фани тилга олинади. Аммо тарихчилар яхши биладики, инсоният тараққиётининг муҳим билимлар занжири мусулмон Шарқи орқали ўтган.

VIII–XV асрларда ислом цивилизацияси инсониятнинг энг йирик илмий ва интеллектуал марказларидан бирига айланган эди. Бу цивилизациянинг энг ёрқин марказларидан бири эса бугунги Ўзбекистон ҳудуди бўлган. Самарқанд, Бухоро, Термиз, Кеш, Урганч ва Фарғона шаҳарлари нафақат савдо марказлари, балки жаҳон миқёсидаги илм-фан марказлари сифатида ҳам танилган. Бу ерларда фалсафа, математика, астрономия, тиббиёт, ҳуқуқшунослик ва илоҳиёт соҳалари ривожланган.

Бугун бутун дунё фойдаланаётган математик тизимлар замирида Муҳаммад ал-Хоразмийнинг ишлари ётади. У яратган алгебра фани кейинчалик замонавий математика ривожининг асосига айланди. Ҳатто бугунги рақамли дунёнинг асосий тушунчаларидан бири бўлган «алгоритм» атамаси ҳам унинг номи билан боғлиқ.

Абу Райҳон Беруний Ер шари ўлчамларини ҳисоблаб чиққан, география, минералогия ва астрономия соҳаларида юксак натижаларга эришган. Унинг тадқиқотлари ўз давридан бир неча аср олдин юзага келган илмий инқилоб сифатида баҳоланади.

Абу Али ибн Синонинг «Тиб қонунлари» асари юзлаб йиллар давомида Европа университетларида асосий дарслик бўлиб хизмат қилган.

Мирзо Улуғбек қурдирган расадхона эса XV асрнинг энг илғор илмий марказларидан бирига айланган. У ерда амалга оширилган кузатишлар астрономия тарихида янги саҳифа очган.

Бу мисоллар бир ҳақиқатни кўрсатади: ислом цивилизацияси фақат диний мерос эмас, балки илм-фан цивилизациясидир.

Ислом цивилизациясининг энг катта сабоғи

Форумда муҳокама қилинаётган асосий мавзулардан бири ҳам айнан шу ҳақиқат билан боғлиқ. Чунки ислом цивилизациясининг кучи фақат буюк бинолар ёки машҳур алломаларда эмас. Унинг ҳақиқий кучи илм билан маънавиятни бирлаштира олганида намоён бўлган.

Мусулмон Шарқида билим олиш муқаддас бурч сифатида қаралган. Илм инсонни камолотга етказувчи восита деб баҳоланган. Шунинг учун ҳам Бухоро ва Самарқанд каби шаҳарларда минглаб талабалар таҳсил олган, юзлаб олимлар фаолият юритган.

Бугун дунёда ахборот кўп, аммо донишмандлик камайиб бораётгани ҳақида кўп гапирилади. Технологиялар тараққий этмоқда, аммо инсонлар ўртасидаги ишонч муаммоси сақланиб қолмоқда. Иқтисодий ўсиш кузатилмоқда, аммо ижтимоий адолат ҳақидаги баҳслар ҳам тўхтаётгани йўқ. Демакки, ислом цивилизацияси меросидаги илмга интилиш, адолат, бағрикенглик ва инсон қадри каби ғоялар XXI аср учун ҳам долзарблигини сақлаб қолмоқда.

Ислом цивилизацияси маркази — тарих ва келажак кўприги

Сўнгги йилларда Ўзбекистон ислом цивилизацияси меросини ўрганиш ва уни халқаро майдонда кенг тарғиб қилишга катта эътибор қаратмоқда. Бу борадаги энг йирик ташаббуслардан бири Ўзбекистон Президенти Шавкат Мирзиёевнинг муаллифлик ғояси асосида барпо этилган Ислом цивилизацияси марказидир.

Марказнинг аҳамиятини фақат архитектура ёки музей экспозициялари билан ўлчаб бўлмайди. Бу муассаса кенг маънода интеллектуал марказ сифатида шакллантирилмоқда.

Бу ерда ноёб қўлёзмалар, қадимий манбалар, археологик топилмалар ва маданий мерос намуналари жамланади. Шу билан бирга, марказ олимлар, тадқиқотчилар ва ёшлар учун замонавий илмий мулоқот майдони вазифасини ҳам бажаради.

Энг муҳими, мазкур марказ орқали Ўзбекистон дунёга муҳим бир сигнал бермоқда: ислом цивилизацияси мероси ўтмиш ҳақидаги хотира эмас, балки келажак тараққиёти учун ҳам манба ҳисобланади.

Нега айнан ҳозир?

Бу саволга жавоб форумнинг бутун мазмунида мужассам. Бугун инсоният янги ғояларга эҳтиёж сезмоқда. Дунё иқтисодий ўсишга эришиши мумкин, аммо адолатсизлик муаммоси сақланиб қолса, барқарор тараққиёт ҳақида гапириш қийин.

Технологиялар ривожланиши мумкин, аммо инсон қадри таъминланмаса, тараққиётнинг маъноси йўқолади. Давлатлар қудратли бўлиши мумкин, аммо халқлар ўртасида ишонч бўлмаса, тинчлик мустаҳкам бўлмайди. Ана шу жиҳатдан қаралса, ислом цивилизацияси меросида мужассам бўлган бағрикенглик, билимга ҳурмат, адолат ва инсонпарварлик ғоялари янада муҳим аҳамият касб этмоқда.

Ўзбекистоннинг дунёга мурожаати

Тошкентдаги форумни оддий илмий анжуман сифатида баҳолаш етарли эмас. Унинг мазмунида яна бир муҳим жиҳат бор.

Ўзбекистон бугун ислом цивилизацияси ҳақида гапирар экан, фақат ўз тарихи билан фахрланаётгани йўқ. Мамлакат инсониятга умумий бўлган қадриятлар ҳақида сўз очмоқда. Бу мурожаатда миллатлараро тотувлик ғояси бор. Динлараро мулоқот ғояси бор. Илм-маърифатни тараққиётнинг асоси сифатида кўриш ғояси бор. Инсон қадрини энг олий қадрият деб билиш ғояси бор. Айнан шу жиҳат форумни халқаро аҳамиятга эга воқеага айлантирмоқда.

Ўтмишдан келажак сари

Бир вақтлар Самарқанд ва Бухоро илм излаб келган инсонларнинг манзили бўлган. Бу заминда яратилган кашфиётлар бутун инсоният тараққиётига хизмат қилган. Бугун Ўзбекистон ана шу тарихий меросни замонавий мазмун билан бойитиб, янги авлодга ва бутун дунёга тақдим этмоқда.

Тошкентда ўтказиладиган халқаро форум ана шу ҳаракатнинг мантиқий давомидир. Бу форум орқали Ўзбекистон бир муҳим фикрни илгари сурмоқда: инсоният келажагини фақат янги технологиялар эмас, балки буюк ғоялар ҳам белгилайди.

Шу маънода Ўзбекистон ислом цивилизацияси мероси ҳақида бонг урар экан, фақат ўз ўтмишини эсламаяпти. У дунёга илм, маърифат, бағрикенглик, адолат ва инсон қадри каби қадриятларнинг аҳамияти ҳақида мурожаат қилмоқда. Бу эса нафақат тарих ҳақидаги суҳбат, балки инсоният келажаги ҳақидаги мулоқотдир.

 Абулфайз Сайидасқаров

P/S:Мақолани марказ расмий сайтига ҳавола билан кўчириб эълон қилиш мумкин