Янгиликлар

Ўзбекистон буюк аждодлар меросини замонавий технологиялар билан уйғунлаштириб, Учинчи Ренессанс ғоясини амалий босқичга олиб чиқмоқда. Шри-Ланканинг Colombo Times нашри Президент Шавкат Мирзиёев раҳбарлигида амалга оширилаётган маданий ислоҳотларни таҳлил қилиб, Ислом цивилизацияси марказини мазкур уйғонишнинг энг ёрқин рамзи, сунъий интеллект эса тарихий меросни асраш ва тарғиб қилишнинг янги воситаси сифатида баҳолади.

Марказий Осиё қалбида сокин, аммо улкан аҳамиятга эга ўзгаришлар юз бермоқда. Бу инқилоб қурол-яроғ билан эмас, балки қўлёзмалар, музейлар ва микрочиплар орқали амалга оширилмоқда. Президент Шавкат Мирзиёев раҳбарлигида Ўзбекистон ўрта асрлардаги «Олтин давр» шуҳратини қайта тиклашга киришди. Бир вақтлар Самарқанд ва Бухоро илм-фан, шеърият ва фалсафанинг жаҳон марказлари эди. Бу уйғонишнинг энг ўзига хос жиҳати шундаки, давлат раҳбари минг йиллик тарихий меросни асраш, қайта тиклаш ва бутун дунёга намоён этиш учун сунъий интеллект ҳамда рақамли технологиялардан фойдаланмоқда.

Олдинга интилиш учун ўтмишга назар

Асрлар аввал Мовароуннаҳр деб аталган ҳудуд инсоният тарихидаги энг буюк алломаларни етиштирган. Астроном ва давлат арбоби Мирзо Улуғбек Самарқандда юлдузларни ҳайратланарли даражада аниқ кузатиш имконини берган расадхона барпо этган. Хоразмдаги Маъмун академияси олимлари эса Европада Ренессанс бошланишидан анча аввал математика ва тиббиёт соҳаларида юксак ютуқларга эришган эдилар.

Президент Шавкат Мирзиёев ўз чиқишларида ана шу буюк меросга тез-тез мурожаат қилади. У Мирзо Улуғбекни нафақат олим, балки илмни барча қадриятлардан устун қўйган давлат арбоби сифатида эътироф этади. Президент бугунги ислоҳотларни «Учинчи Ренессанс» деб атаб, уни Ўзбекистоннинг тарихдаги икки буюк уйғониш давридан кейинги навбатдаги маърифат ва тараққиёт босқичи сифатида баҳолайди.

Бу шунчаки ўтмишни эслаш ёки унга ҳавас қилиш эмас. Бугун у давлат сиёсати даражасига кўтарилган. 2016 йилда лавозимга киришганидан буён Президент Мирзиёев узоқ йиллар давомида ёпиқ мамлакат сифатида танилган Ўзбекистонни очиқлик сиёсатига йўналтирди. Хорижлик тадқиқотчилар учун кенг имкониятлар яратилди, виза тартиблари енгиллаштирилди ва халқаро ҳамжамият Ўзбекистоннинг бой тарихи ҳамда халқи билан яқиндан танишишга таклиф этилди.

Хотирага бағишланган улкан мажмуа

Бу эзгу мақсаднинг энг ёрқин тимсоли жорий йил Тошкентда қад ростлаган Ислом цивилизацияси марказидир. 2026 йил март ойида очилган мазкур мажмуа 40 мамлакатдан жалб этилган 1500 дан ортиқ мутахассис меҳнати самарасидир.

Марказда ислом оламининг энг ноёб ёдгорликларидан бири — VII асрга мансуб Усмон Мусҳафи сақланмоқда. Шунингдек, бу ерда илмий лабораториялар, реставрация устахоналари ва архивлар фаолият юритади. Марказ аллақачон дунёдаги энг гўзал янги музейлардан бири сифатида эътироф этилган.

Бу оддий музей эмас. Бу ерда ташриф буюрувчилар фақат экспонатларни томоша қилмайди, балки замонавий рақамли технологиялар ёрдамида тарих ичига «саёҳат» қилади.

Бу лойиҳа кенг қамровли давлат дастурининг бир қисми холос. Ўзбекистонда 8 мингдан ортиқ маданий мерос объекти, жумладан ЮНЕСКОнинг Бутунжаҳон мероси рўйхатига киритилган бешта ёдгорлик мавжуд. Уларни муҳофаза қилиш мақсадида махсус Маданий мерос агентлиги ташкил этилган. Бухоро шаҳри ЮНЕСКОнинг «Адабиёт шаҳри» мақомини олиш учун номзод сифатида илгари сурилган бўлса, 2025 йилда Самарқанд шаҳрида ЮНЕСКО Бош конференцияси ўтказилди. Бу мамлакатнинг қисқа вақт ичида халқаро маданий майдонда эришган юксак нуфузини яққол намоён этади.

Сунъий интеллект тарих хизматида

Ўзбекистон тажрибасини бошқалардан ажратиб турадиган энг муҳим жиҳат — сунъий интеллектдан иқтисодий ривожланиш воситаси сифатида эмас, балки маданий меросни муҳофаза қилиш механизми сифатида фойдаланишидир.

Мамлакат музейлари босқичма-босқич рақамлаштирилмоқда. Кириш тизимлари, экспозициялар ва архивлар онлайн форматга ўтказилмоқда. QR-кодлар, виртуал саёҳатлар ва мобил иловалар асрлар давомида сақланган ноёб бойликларни смартфонга эга ҳар бир инсон учун очиқ қилмоқда.

Ноёб қўлёзмалар ва архив ҳужжатлари рақамли форматга ўтказилиб, каталоглаштирилмоқда. Бу уларнинг илмий тадқиқотлар учун хизмат қилиши билан бирга, асл нусхаларни эҳтиёткорлик билан сақлаш имконини ҳам беради.

Туризм ҳам сунъий интеллект билан ўзгармоқда

Сунъий интеллект туризм соҳасига ҳам янги имкониятлар олиб кирмоқда. Мутахассислар таъкидлашича, яқин келажакда Бухорога ташриф буюрган меҳмонлар сунъий интеллект асосида ишлайдиган махсус иловалар орқали ўз қизиқишларига мос тарихий маршрутларни тузиши мумкин бўлади.

Масалан, кимдир XV аср астрономияси бўйича саёҳатни танласа, яна бир киши Буюк Ипак йўли тарихи билан танишиши мумкин. Барча маршрутлар ташриф буюрувчининг қизиқишларига мос равишда шакллантирилади.

Бу ташаббус 2026 йилда мамлакатга 12 миллион сайёҳни жалб қилиш режасининг муҳим қисми ҳисобланади. Бу мақсадга эришиш учун меҳмонхона инфратузилмаси кенгайтирилмоқда ва электрон визалар тизими янада соддалаштирилмоқда.

Сунъий интеллект этикаси бўйича халқаро ҳамкорлик

Ўзбекистон сунъий интеллектнинг маданият соҳасидаги ахлоқий қоидалари бўйича халқаро муҳокамаларнинг ҳам фаол иштирокчисига айланди.

2025 йилда ЮНЕСКО ҳамда Ўзбекистоннинг Санъат ва маданиятни ривожлантириш жамғармаси ҳамкорлигида Самарқанд шаҳрида музейларда сунъий интеллектдан фойдаланиш масалаларига бағишланган халқаро конференция ташкил этилди. Унда Франция, ЮНЕСКО ва бошқа мамлакатлардан келган мутахассислар технология инсон меросининг ўрнини босмаслиги, балки унга хизмат қилиши лозимлиги ҳақида фикр алмашдилар.

Шунингдек, мамлакат сунъий интеллект ахлоқи соҳасидаги илмий тадқиқотларни рағбатлантиришга қаратилган халқаро мукофот таъсис этилишига ҳам ҳисса қўшди.

Нега бу муҳим?

Дунёда аҳолиси энг ёш мамлакатлардан бири бўлган Ўзбекистон учун — аҳолининг ўртача ёши 28 ёшдан кам — тарих ва замонавий технологияларнинг уйғунлиги алоҳида аҳамият касб этади.

Бу фақат тарихий бинолар ёки қадимий қўлёзмаларни сақлаш эмас. Бу ёш авлодга ўз юртини бир вақтлар инсониятнинг энг йирик илм-фан марказларидан бирига айлантирган тарих билан тирик боғлиқликни таъминлашдир.

Президент Мирзиёев раҳбарлигидаги ислоҳотлар шу ғояга асосланган: маданий мерос ва замонавий технологиялар бир-бирига рақиб эмас, балки тараққиёт йўлидаги ҳамкор бўлиши мумкин.

Учинчи Ренессанс ўз олдига қўйган мақсадларга қай даражада эришиши вақт кўрсатади. Бироқ бугуннинг ўзидаёқ бир ҳақиқат аён: Ўзбекистон ўз тарихини фақат сайёҳлар томоша қилиши учун намойиш этаётгани йўқ. Мамлакат буюк аждодлар — Мирзо Улуғбек, Абу Али ибн Сино ва улар каби юзлаб алломалар меросини энг замонавий технологиялар ёрдамида келажак авлодларга етказиш, уни янги тараққиёт босқичининг ажралмас қисмига айлантиришни мақсад қилган.