Янгиликлар

2017 йил сентябрида Ўзбекистон Президенти Шавкат Мирзиёев БМТ Бош Ассамблеяси минбаридан терроризм ва экстремизмга фақат куч ишлатиш орқали қарши туриш етарли эмаслигини айтиб, уларнинг илдизларидан бири жаҳолат ва тоқатсизлик эканига эътибор қаратган эди. Давлатимиз раҳбари исломни зўравонлик ва қон тўкиш билан тенглаштиришни қатъий рад этди ҳамда дунё ҳамжамиятини диннинг инсонпарвар моҳиятига қаратишга чақирди. Орадан тўққиз йил ўтиб, мустақиллигининг 35 йиллигини қарши олаётган Мустақил Ўзбекистонимизда бу ғоя таълим қамровининг кескин кенгайиши, илмий-маърифий институтлар ва Ислом цивилизацияси маркази каби янги масканларнинг пайдо бўлиши орқали давлат сиёсатининг амалий йўналишларидан бирига айланмоқда.

Мустақилликка янги нигоҳ

Шундай саналар борки, улар фақат байрам қилиш учун эмас, босиб ўтилган йўлни қайта баҳолаш учун ҳам хизмат қилади.

Ўзбекистон давлат мустақиллигининг 35 йиллигини нишонлаш арафасида. Бу даврни иқтисодий кўрсаткичлар, янги инфратузилма, шаҳарлар ёки давлат институтлари орқали ўлчаш мумкин. Аммо мамлакатда кечаётган энг мураккаб ўзгаришлардан бири инсоннинг билим, тарих ва келажакка муносабатида намоён бўлмоқда.

БМТ минбаридан янграган чақириқ

Бу сиёсатнинг халқаро миқёсдаги энг муҳим нуқталаридан бири 2017 йил 19 сентябрда Нью-Йоркда юз берди. Президент Шавкат Мирзиёев БМТ Бош Ассамблеясининг 72-сессиясидаги биринчи нутқида терроризм ва экстремизм таҳдиди ҳақида гапирар экан, уларга қарши асосан куч ишлатишга таянган ёндашув ўзини оқламаётганини таъкидлади.

Президент жаҳолат ва тоқатсизликни радикализмни озиқлантирувчи омиллар қаторида кўрсатди. Шу билан бирга, ислом динини зўравонлик билан боғлашга қарши чиқиб, унинг инсонпарвар моҳиятини халқаро жамоатчиликка етказиш зарурлигини айтди.

Мирзиёев айнан шу минбардан БМТ Бош Ассамблеясига «Маърифат ва диний бағрикенглик» номли махсус резолюция қабул қилиш ташаббусини илгари сурди. Унинг асосий мақсадлари орасида таълимдан кенг фойдаланиш имкониятини ошириш, саводсизлик ва жаҳолатни бартараф этиш масалалари кўрсатилди.

Орадан бир йилдан сал кўпроқ вақт ўтиб, 2018 йил 12 декабрда БМТ Бош Ассамблеяси «Маърифат ва диний бағрикенглик» резолюциясини қабул қилди.

Шу нуқтаи назардан, «жаҳолатга қарши — маърифат» Ўзбекистон учун фақат маънавий шиор эмас, балки хавфсизлик, ёшлар сиёсати, диний бағрикенглик ва таълим ўртасидаги боғлиқликни белгилайдиган сиёсий ёндашув сифатида шаклланди.

Ғоядан институтларга

2017 йилги БМТ нутқининг муҳим жиҳати яна шунда эдики, унда Ўзбекистон фақат халқаро ҳамжамиятни маърифатга чақирмади. Мамлакат бу ёндашувни ўз ҳудудида амалий институтларга айлантириш режаларини ҳам кўрсатди.

Имом Бухорий халқаро илмий-тадқиқот маркази ва Тошкентда Ислом цивилизацияси марказини ташкил этиш ташаббуслари айнан шу сиёсатнинг бир қисми сифатида тақдим этилди.

2018 йилда Ислом цивилизацияси марказига тамал тоши қўйилар экан, Президент унинг асосий ғоясини буюк аждодлар меросини ўрганиш, ёшларни тарбиялаш, илм ва маданиятни ривожлантириш ҳамда «жаҳолатга қарши — маърифат» тамойилини қарор топтириш билан боғлаган эди.

Орадан саккиз йил ўтиб, 2026 йил 17 март куни Марказ расман очилди.

Шу тариқа 2017 йилда БМТ минбаридан айтилган ғоя 2026 йилга келиб Тошкент марказидаги йирик илмий-маърифий институт қиёфасини олди.

50 минг квадрат метрга жойланган тарих

Ислом цивилизацияси маркази қарийб 10 гектар ҳудудда жойлашган, унинг умумий фойдаланиш майдони 50 минг квадрат метрни ташкил этади. Бироқ унинг аҳамияти бино кўлами билан чекланмайди. Унда Ўзбекистон ҳудудидаги исломгача бўлган давр, Биринчи ва Иккинчи Ренессанс ҳамда «Янги Ўзбекистон — Учинчи Ренессанс пойдевори» каби йирик экспозицион йўналишлар ташкил этилган. Марказнинг бош залида дунёдаги энг қадимий Қуръон нусхаларидан бири — Усмон Мусҳафи жойлаштирилган.

Марказда қадимий қўлёзмалар, археологик топилмалар, тарихий хариталар ва бошқа маданий бойликлар замонавий музей технологиялари билан бирлаштирилган. Бу ёндашувда тарих фақат намойиш қилинмайди. Уни ўрганиш, рақамлаштириш, илмий муомалага киритиш ва янги авлодга етказиш мақсади қўйилмоқда.

Бу ерда сиёсий концепция ва музей концепцияси бир нуқтада туташади: Ислом цивилизацияси билимлар тарихи сифатида кўрсатилмоқда.

Ислом цивилизацияси — фақат дин тарихи эмас

Марказий Осиё асрлар давомида математика, астрономия, тиббиёт, география, фалсафа, ҳадисшунослик ва бошқа соҳаларда йирик илмий мактаблар шаклланган ҳудуд бўлган.

Хоразмийнинг математикадаги мероси, Абу Райҳон Берунийнинг табиий ва аниқ фанлардаги тадқиқотлари, Ибн Синонинг тиббиётга қўшган ҳиссаси, Мирзо Улуғбекнинг астрономик мактаби ёки Имом Бухорийнинг ҳадис илмидаги фаолияти бу тарихнинг турли қирраларини ифодалайди.

Янги Ўзбекистонда ушбу шахсларни фақат ўтмиш рамзлари сифатида эмас, замонавий таълим ва илм учун интеллектуал асос сифатида қайта талқин қилиш тенденцияси кўринади.

Бу муҳим фарқ.

Чунки тарихий меросга муносабатнинг биринчи босқичи — уни сақлаб қолиш.

Иккинчи босқич — уни ўрганиш.

Энг мураккаб босқич эса — ундан янги билим яратиш.

Маърифат хавфсизлик сиёсатига айланганда

Ўзбекистон ёндашувининг энг қизиқ жиҳатларидан бири — таълим ва диний бағрикенгликни хавфсизликдан алоҳида кўрмасликдир.

2017 йилги БМТ нутқидаёқ Шавкат Мирзиёев радикализмни фақат куч воситасида енгиш мумкин эмаслигини таъкидлаган. Бу ёндашувга кўра, ёшларга билим, ижтимоий имконият ва мустақил фикрлаш муҳитини бериш — экстремистик мафкурага қарши узоқ муддатли тўсиқлардан биридир.

Шу нуқтаи назардан Ислом цивилизацияси маркази, Имом Бухорий мажмуаси, университетлар ёки илмий марказлар бир-биридан узилган объектлар эмас. Уларни бирлаштириб турувчи ғоя — билимли инсонни шакллантириш.

Конституцияда ҳам таълим — ҳуқуқ ва давлат вазифаси

Ўзбекистоннинг янги таҳрирдаги Конституциясида ҳар кимнинг таълим олиш ҳуқуқи белгиланган. Давлат узлуксиз таълим тизими ва унинг турли шаклларини ривожлантириши, умумий ўрта таълимни кафолатлаши ҳамда алоҳида таълим эҳтиёжларига эга болалар учун инклюзив таълим шароитларини таъминлаши қайд этилган.

Бу ҳуқуқий база ҳам таълимнинг ижтимоий хизматдан кенгроқ — давлат тараққиётининг стратегик ресурси сифатида қаралаётганини кўрсатади.

Ўтмишга қайтиш эмас — келажак учун ундан фойдаланиш

Бу ерда табиий савол туғилади: модернизация йўлидан бораётган давлат нима учун тарихга бунчалик катта эътибор бермоқда?

Жавоб — ўтмишга қайтиш учун эмас.

Келажакка ишончлироқ бориш учун.

Тарихий хотира ва модернизация бир-бирига зид тушунчалар эмас. Илдиз дарахтни орқага тортиб турмайди — унинг юқорига ўсишига имконият яратади.

Муаммо фақат аждодлар билан фахрланиш бошланганида пайдо бўлади.

Агар Хоразмий билан фахрлансак, навбатдаги савол:

Бугун янги математик мактабларни ким яратмоқда?

Агар Ибн Синонинг номини тилга олсак:

Ўзбекистоннинг замонавий тиббиёт олимлари жаҳон фанига қандай янгилик киритмоқда?

Агар Улуғбек ҳақида гапирсак:

Бугун мамлакат астрономия ва космик тадқиқотларда қандай ўрин эгалламоқда?

Агар Имом Бухорийга мурожаат қилсак:

Бугунги авлод факт ва манбаларга қанчалик масъулият билан муносабатда бўлмоқда?

Ана шу саволлар тарихий хотирани ностальгиядан тараққиёт механизмига айлантиради.

Мустақилликнинг етуклик босқичи

35 йил — давлат тарихида улкан давр эмас. Аммо бир авлод алмашиши учун етарли вақт.

Ўзбекистон бу даврда суверен давлат институтларини шакллантирди, жаҳон ҳамжамиятига кирди ва миллий тарихнинг кўплаб саҳифаларини қайта тиклади.

Сўнгги босқичда эса тарихий хотирани таълим ва илм билан боғлашга қаратилган янги институтлар пайдо бўлмоқда.

Ислом цивилизацияси маркази ана шу йўналишнинг энг йирик рамзларидан бири.

2026 йил 1 июнь ҳолатига келиб, расмий очилганидан икки ярим ой ичида Марказга маҳаллий ва хорижий меҳмонлар ташрифи ярим миллионга етган. Шу даврда у ерга 150 дан зиёд хорижий делегация ва 2 мингдан ортиқ чет эллик меҳмон ташриф буюрган.

Марказда илм ва инновация соҳасида қарийб 2 минг маҳаллий ва хорижий олим иштирокида 810 та лойиҳа амалга оширилган.

Бу кўрсаткичлар унинг оддий музейдан кўра илмий йўналишда кенгроқ вазифа бажаришга даъво қилаётганини кўрсатади.

Асосий синов ҳали олдинда

Бироқ халқаро ахборот агентликлари нуқтаи назаридан бу тарихни фақат ютуқлар рўйхати сифатида бериш етарли эмас.

Ўзбекистон учун асосий синов энди бошланади.

Олий таълим қамрови кескин ошди — энди сифатни таъминлаш керак.

Янги илмий марказлар қурилди — энди халқаро аҳамиятга эга тадқиқот натижаларини кўпайтириш зарур.

Минглаб қўлёзма ва экспонатлар жамланмоқда — энди уларни профессионал тадқиқ қилиш, рақамлаштириш ва жаҳон илмий муомаласига киритиш талаб этилади.

Маҳобатли зиёрат ва музей мажмуалари барпо этилди — энди уларни ёшлар фикрлайдиган, савол берадиган ва билим оладиган мактабга айлантириш керак.

Аждодлар билан фахрланишдан — авлодлар олдидаги масъулиятга

Мустақилликнинг 35 йиллиги олдида Ўзбекистон учун энг муҳим савол, эҳтимол, «Биз ким эдик?» эмас. Ҳатто «Биз киммиз?» ҳам эмас. Асосий савол: «Биз ким бўлишни хоҳлаймиз?» Шунинг учун мустақилликнинг 35 йиллиги — фақат эришилган натижаларни нишонлаш эмас. Бу ўз олдимизга янги савол қўйиш учун ҳам муҳим палла. «Бу йиллар давомида нималарга эришдик?», деб эмас, балки «Келгуси ўттиз беш йил давомида нималарни яратамиз?» дея ўзимиздан сўраш вақти келди. Буюк аждодлардан мерос қолган билим билан фахрланиш осон. Унга муносиб янги билим яратиш эса анча қийин.

Шу маънода, Хоразмий, Беруний, Ибн Сино, Улуғбек ёки Имом Бухорийнинг ҳақиқий вориси бўлиш уларнинг номини такрорлаш эмас — улар каби янги билим яратишга интилишдир.

Энди асосий масала бино ва муассасалар сонида эмас.

Улардан қандай авлод етишиб чиқишида.

Чунки XXI асрда давлатнинг ҳақиқий қудрати фақат табиий ресурслар, иқтисодиёт ёки инфратузилма билан ўлчанмайди.

Унинг энг катта капитали — фикрлайдиган, билим яратадиган ва жаҳолатга маърифат билан жавоб бера оладиган инсон.

Мустақилликнинг 35 йиллиги шу маънода якуний марра эмас.

У янги саволнинг бошланиши: аждодлар қолдирган буюк меросдан кейин биз келажак авлодларга қандай мерос қолдирамиз? Бу саволга жавоб беришга муносиб бўлайлик.

Абулфайз Сайидасқаров

P/S:Мақолани марказ расмий сайтига ҳавола билан кўчириб эълон қилиш мумкин