Янгиликлар

Жанубий Кореянинг инглиз тилидаги нуфузли The Korea Herald нашри Ўзбекистоннинг исломий-илмий меросини қайта кашф этиш ва уни мамлакатнинг замонавий миллий қиёфасини шакллантиришдаги ўрнига бағишланган мақола эълон қилди.

Мақолада Ўзбекистондаги Ислом цивилизацияси маркази Ўзбекистоннинг асрлар давомида шаклланган исломий илмий меросини намоён этувчи муҳим маданий-маърифий маскан сифатида баҳоланиб, унинг миллий ўзликни мустаҳкамлаш, «Учинчи Ренессанс» ғоясини илгари суриш ва мамлакатнинг халқаро нуфузини оширишдаги аҳамияти ёритилган. Нашр, шунингдек, Хоразмий, Беруний, Ибн Сино, Имом Бухорий ва Мирзо Улуғбек каби буюк алломалар мероси орқали Марказий Осиёнинг илм-фан ва цивилизация тараққиётига қўшган улкан ҳиссасига эътибор қаратган.

Мақолада марказнинг исломни фақат диний тушунча сифатида эмас, балки илм-фан, маърифат, интеллектуал тафаккур ва маданият цивилизацияси сифатида намоён этаётгани таъкидланган. Шунингдек, Ўзбекистоннинг дунёвий давлат сифатида ўз исломий меросини замонавий тараққиёт ва очиқ мулоқот билан уйғунлаштираётгани қайд этилган.

Тошкентдаги Ислом цивилизацияси маркази сешанба куни бўлиб ўтган «Ислом цивилизацияси: янги нигоҳ, янги кашфиётлар» мавзусидаги Халқаро медиафорумдан сўнг тунги ёритиш остида намоён бўлмоқда. Марказнинг фирўза рангли гумбази, катта аркали кириш қисмлари, исломий нақшлар ва хаттотлик намуналари кўзга ташланади. (Санжай Кумар/The Korea Herald)

Ўзбекистондаги Ислом цивилизацияси маркази миллий ўзлик ва глобал нуфузни шакллантиришда асрлар давомидаги исломий илмий меросга таянмоқда

ТОШКЕНТ, Ўзбекистон — Ўзбекистон пойтахтидаги улкан кўк гумбаз остида асрлар давомида шаклланган исломий интеллектуал тарих Ислом цивилизацияси марказида замонавий миллий тарихнинг бир қисми сифатида қайта талқин қилинмоқда.

Янги маданий-маърифий муассасада қадимий қўлёзмалар ва Усмон Мусҳафи Марказий Осиёнинг илм-фан, тиббиёт ва илмий тафаккур ривожига қўшган ҳиссасини намойиш этувчи мультимедиа экспозициялари билан бир қаторда жойлаштирилган.

Бироқ конституциявий жиҳатдан дунёвий бўлган Ўзбекистон нима учун «Янги Ўзбекистон» ғояси марказига ислом цивилизациясини қўймоқда?

Тошкент ушбу меросдан совет давридан олдинги ўзликни қайта тиклаш, ҳукумат томонидан «Учинчи Ренессанс» деб аталадиган жараёнга туртки бериш ҳамда Ўзбекистоннинг хориждаги қиёфасини қайта шакллантиришга қаратилган кенг кўламли саъй-ҳаракатларнинг бир қисми сифатида фойдаланмоқда.

Ўзбекистон расмийлари марказни ўн йиллаб давом этган совет ҳукмронлигидан кейин мамлакатнинг тарихий ривоятини қайта тиклашга қаратилган саъй-ҳаракатларнинг бир қисми сифатида баҳоламоқда.

Ўзбекистон Президенти Шавкат Мирзиёевнинг матбуот котиби Шерзод Асадовнинг таъкидлашича, 35 йиллик мустақиллик Ўзбекистонга нафақат сиёсий ва иқтисодий суверенитет, балки ўз тарихини халқаро майдонда мустақил равишда баён қилиш имкониятини ҳам берди.

«Бизнинг тарихий ва маънавий меросимиз шунчаки музей деворлари ортида қолиб кетмаслиги керак», — деди Асадов.

У ислом цивилизациясини «билим, маърифат, интеллектуал тафаккур ва маданият» мероси сифатида тавсифлади.

Ўзбекистон Президенти Администрацияси маслаҳатчиси Музаффар Комилов Марказий Осиёнинг цивилизация ривожига тарихий ҳиссасининг далили сифатида Хоразмий, Беруний, Ибн Сино ва Имом Бухорий каби алломаларни тилга олди.

Унинг сўзларига кўра, асосий вазифалардан бири — «жаҳолатга маърифат орқали қарши туриш».

Марказ Марказий Осиёни Ипак йўлидаги оддий чорраҳа сифатида тасаввур қилишга асосланган кенг тарқалган қарашни ўзгартиришга интилмоқда. Аксинча, бу ҳудудда Хоразмийнинг алгебра ва алгоритмларидан тортиб, Ибн Синонинг тиббиёти, Берунийнинг илмий тадқиқотлари ва Мирзо Улуғбекнинг астрономиясигача бўлган улкан билимлар яратилгани таъкидланмоқда.

Сешанба куни Тошкентдаги Ислом цивилизацияси марказида бўлиб ўтган «Ислом цивилизацияси: янги нигоҳ, янги кашфиётлар» мавзусидаги Халқаро медиафорумдан сўнг журналистлар билан суҳбатлашаётганлар: чапдан — Ўзбекистон Президенти Шавкат Мирзиёевнинг матбуот котиби Шерзод Асадов, Euronews бош ижрочи директори ва таҳририят директори Клаус Штрунц ҳамда ўзбекистонлик медиа тадқиқотчиси Беруний Алимов. (Санжай Кумар/The Korea Herald)

Узилиб қолган ўтмишни қайта тиклаш

Ушбу лойиҳа Ўзбекистоннинг совет ўтмиши билан боғлиқ тарихий меросини қайта кўриб чиқишга қаратилган саъй-ҳаракатлари давом этаётганини кўрсатади. Совет даврида диний муассасаларга нисбатан чекловлар ислом, тарихий хотира ва жамоатчилик ўзлиги ўртасидаги муносабатларни тубдан ўзгартирган эди.

1991 йилдаги мустақиллик олдида мураккаб савол пайдо бўлди: мусулмонлар кўпчиликни ташкил этувчи мамлакат қандай қилиб дунёвий давлат мақомини сақлаб қолган ҳолда ўзининг исломий меросини қайта тиклаши мумкин?

Марказ бу саволга жавоблардан бирини таклиф этмоқда.

Ўзбекистон конституциявий жиҳатдан дунёвий давлат бўлиб қолмоқда. Бироқ марказ исломни давлат асоси сифатида эмас, балки илм-фан, маърифат ва маданият цивилизацияси сифатида намоён этмоқда. Бу эса мамлакатга диний меросни давлат бошқарувининг асосига айлантирмасдан, исломий интеллектуал анъаналарни қабул қилиш имконини беради.

«Узоқ вақт давомида одамлар Ўзбекистон ҳақида, ҳатто баъзан Ўзбекистоннинг ўзи давлат сифатида мавжудлиги ҳақида ҳам етарлича билмас эди», — деди ўзбекистонлик медиа тадқиқотчиси Беруний Алимов The Korea Herald нашрига.

Ушбу саъй-ҳаракат совет давридан қолган Ўзбекистон ҳақидаги тасаввурларни ҳам ўзгартиришга ёрдам бериши мумкинлигини таъкидлади.

Бироқ у марказ фақат мусулмонлар учун мўлжалланмаганини ҳам қайд этди.

«Ислом цивилизацияси фақат дин сифатидаги ислом ҳақида эмас», — деди у.

«Христианлар, буддистлар, яҳудийлар — барча учун эшиклар очиқ».

Алимов корейслар учун ўзбек ва корейс журналистлари ўртасидаги алоқаларни янада кучайтириш зарурлигини таъкидлади. Унинг фикрича, Ўзбекистон Жанубий Кореянинг глобал маданий таъсиридан сабоқ олиши, айни пайтда эса корейсларни Марказий Осиёнинг камроқ маълум бўлган интеллектуал мероси билан таништириши мумкин.

«Бир-биримизни тушуниш орқали кўпроқ нарсани ўрганишимиз мумкин», — деди у.

Сешанба куни «Ислом цивилизацияси: янги нигоҳ, янги кашфиётлар» мавзусидаги Халқаро медиафорумда Марказий Осиёда Темурийлар давридаги илмий анъананинг бадиий реконструкцияси акс эттирилган портрет. Унда XV асрда Самарқандда астрономия ва математика бўйича йирик марказ ташкил этган ҳукмдор-астроном Мирзо Улуғбек даври муҳити акс эттирилган. (Санжай Кумар/The Korea Herald)

Фақат дин эмас

Euronews бош ижрочи директори ва таҳририят директори Клаус Штрунц марказга ташрифи ислом тарихи ҳақидаги айрим тасаввурларини ўзгартирганини айтди.

«Кўплаб нотўғри тушунчалар мавжуд. Нотўғри тушунчаларга қарши курашишнинг энг яхши воситаси — ахборот», — деди Штрунц The Korea Herald нашрига.

Британиялик продюсер ва ижтимоий тадбиркор, 1001 Inventions таълим ташаббуси асосчиси Аҳмад Салим эса ислом цивилизациясининг илм-фанга қўшган ҳиссасини қайта кашф этиш Буюк Британияда улғайганида унинг ўзлиги ҳақидаги тасаввурини ўзгартирганини айтди.

«Биз гўёки ҳеч қандай тарихга эга эмасдек, ўзимизнинг ўтмишмиз билан фахрланадиган ҳеч нарсамиз йўқдек ҳис қилардик», — деди у.

Алгебра ва дистилляция каби илмий жараёнлар ҳақида билим олиш бу тасаввурни — шунингдек, синфдошларининг унинг меросига муносабатини ҳам ўзгартирди.

«Бу нафақат мен ва тенгдошларим ўртасида бағрикенгликни, балки ҳурмат ва қадрлашни ҳам шакллантирди», — деди Салим.

Унинг тажрибаси марказнинг асосий ғояларидан бирини яна бир бор кўрсатади: ислом цивилизацияси фақат дин тарихи эмас, балки илм-фан ва билимларнинг умумий инсоният тарихининг бир қисми ҳисобланади.

Меросни нуфузга айлантириш

Мирзиёев 2017 йилда таълим ва маърифатга берган эътибори доирасида марказни ташкил этиш ғоясини илгари сурган.

Қарийб саккиз йиллик тайёргарликдан сўнг марказ март ойида очилди ва 1 июнь ҳолатига кўра, унга қарийб ярим миллион киши ташриф буюрди.

Халқаро меҳмонлар, олимлар ва журналистларни жалб этиш орқали Ўзбекистон ўзининг тарихий меросидан мамлакатнинг хориждаги нуфузини ошириш воситаси сифатида ҳам фойдаланмоқда.

Ўзбекистон расмийлари мамлакат меросини тобора кўпроқ дипломатик актив сифатида тақдим этмоқда. Самарқанд, Бухоро, Хива ва Термиз тарихини замонавийлашиб бораётган ва дунёга очиқ Ўзбекистон қиёфаси билан боғламоқда.

Ҳукумат исломий меросни қайта тиклаш жараёнини Ўзбекистоннинг дунёвий конституциявий тузуми доирасида талқин қилмоқда. Бунда фақат дин эмас, балки илм-фан, маърифат ва маданиятга урғу берилмоқда.

«Янги Ўзбекистон» ғояси доирасида ушбу мерос мамлакат ичида миллий ўзликни мустаҳкамлаш, хорижда эса Ўзбекистоннинг нуфузини ошириш воситаси сифатида намоён этилмоқда.