Янгиликлар

Ислом цивилизацияси марказида ташкил этилган халқаро медиафорум иштирокчиси, журналист Бонни Чен Гонконгнинг инглиз тилидаги нуфузли нашрларидан бири — The Standard газетасида эълон қилинган мақоласида миниатюра санъатининг кўп асрлик тарихини ёритди. Муаллиф Ўзбекистондаги Ислом цивилизацияси марказини Ипак йўли бўйлаб шаклланган ушбу ноёб санъат анъанасини англаш учун муҳим маскан сифатида таърифлаб, унинг Форсдан Ҳиндистонгача, Марказий Осиёдан Усмонийлар империясигача бўлган маданиятларни боғлаганини таъкидлайди.

Бонни Чен, шунингдек, Марказда Мир Саййид Али Термизийнинг XVI асрга оид ноёб миниатюра асаридан 100 баробар катталаштирилган нусха намойиш этилаётганига алоҳида эътибор қаратади. Муаллифнинг таъкидлашича, бу каби экспозициялар миниатюрани оддийгина қадимий ҳунармандчилик эмас, балки асрлар давомида маданиятлар ўртасида мулоқот ўрнатган, бугун ҳам яшаб келаётган жонли санъат сифатида намоён этади.

Саёҳатингизни майда ҳажмдаги нозик тасвирлар жойлашган сокин галереядан эмас, балки Ўзбекистондаги Ислом цивилизацияси марказининг улкан мовий гумбази остида бошланг. Зеро, айнан шу ерда миниатюра санъатининг улкан тарихи кенг кўламда намоён бўлади. Ислом цивилизациясининг дунёдаги энг йирик музейи бўлган ушбу муҳташам мажмуа миниатюра санъатига замин яратган дунёни — қадимий Ипак йўли бўйлаб ривожланган, Форсдан Ҳиндистонгача, Марказий Осиёдан Усмонийлар империясигача бўлган турли маданиятларни бир-бирига боғлаган санъат турини намойиш этади.

Миниатюра санъати ҳеч қачон давлатлар чегараси билан чекланиб қолмаган. Асрлар давомида у ҳозирги Эрон, Ироқ, Сурия, Афғонистон, Туркия, Ўзбекистон, Тожикистон ва Шимолий Ҳиндистон ҳудудларидаги элита қатлами учун кенг тарқалган визуал тил вазифасини бажарган. Темурийлар даврида бу санъат янада юксак босқичга кўтарилди. Ипак йўли бўйлаб маданиятлар ўзаро уйғунлашгани сари бадиий услублар ҳам бир-бирига таъсир кўрсатди. Ўзбекистондаги Бухоро мактаби ўзига хос лирик ва сокин услубни шакллантирди. Кейинчалик бу анъана Бобур билан жанубга кўчиб, Агра ва Деҳлида мўғуллар миниатюра санъатининг юксак даражада гуллаб-яшнашига замин яратди. Бу шунчаки рассомлик эмас эди. У қўлда силлиқланган қоғозга олмахон жунидан ясалган мўйқаламлар билан ишланган, лазурит ва малахитдан тайёрланган бўёқлар ёрдамида яратилган эпик шеърият, илмий рисолалар ва шоҳлик солномаларини ўзида мужассам этган кўчма бир олам эди.

Ислом цивилизацияси марказида сулолавий шажара тасвирланган миниатюра асари намойиш этилмоқда

XVI асрга оид миниатюра асарида меъморий иншоотлар ва турли саҳналарни тасвирлашнинг ўзига хос услуби акс этган

XVII асрга оид мазкур асар Камолиддин Беҳзод мактабига мансуб бўлиб, унда чин услуби таъсиридаги табиий манзаралар тасвирланган

Рассом ўз автопортретини миниатюра услубида яратмоқда

Ислом цивилизацияси марказида бу кенг қамровли тарих тасаввурни янада бойитади. Бу ерда XVI асрга оид Мир Саййид Али Термизийнинг ноёб миниатюра асаридан 100 баробар катталаштирилган улкан нусхани кўриш мумкин. Унда Темурий ҳукмдорлар ва уларнинг Бобурийлар сулоласидаги ворислари — Ҳумоюн, Акбар ва Жаҳонгир олтинранг осмон фонида тасвирланган. Бир гуруҳ рассомлар томонидан яратилган ушбу ҳайратланарли реконструкция шунчаки тарихий ёдгорлик эмас, балки мазкур анъана бугун ҳам жонли ва барҳаёт эканининг ёрқин ифодасидир. Бу улкан асарлар қаршисида турганингизда, миниатюра санъати ҳақидаги тасаввурингиз ўзгаради: у оддийгина нозик ҳунармандчилик эмас, балки кучли сюжет ва мазмунга эга бўлган динамик санъат эканини англайсиз.

Бу кенг кўлам ва тарихий руҳни бироз нарида жойлашган Камолиддин Беҳзод номидаги Шарқ миниатюра санъати музейида янада яқиндан ҳис қилиш мумкин. Бу ерда Ҳирот ва Табриз мактабларининг ўрта асрларга оид машҳур асарларидан нусхаларни кўриш мумкин. Уларнинг асл нусхалари ҳозир Истанбул ва Европадаги турли коллекцияларда сақланмоқда. Бироқ музейнинг ҳақиқий бойлиги бошқа жойда намоён бўлади. Ташриф буюрувчиларнинг фикрларига кўра, бу ерда намойиш этилаётган замонавий ўзбек миниатюралари ушбу узоқ тарихий анъананинг «ҳануз жуда ҳам жонли» эканини кўрсатади.

Бу ерда «Шарқ Рафаэли» дея эътироф этилган Камолиддин Беҳзод шунчаки тарихий шахс эмас. XV асрда Ҳиротда натурализм ва кундалик ҳаёт манзараларини тасвирлашни санъатга олиб кириб, миниатюрани тубдан ўзгартирган буюк мусаввирнинг таъсири бугун ҳам давом этмоқда.

Камолиддин Беҳзод номидаги Шарқ миниатюра санъати музейи

Турли мактабларга мансуб шоҳ асарларнинг асл нусхалари ва синчиклаб танланган нусхаларидан ташкил топган музей коллекцияси ушбу санъатнинг қандай ўзгариб, ривожланганидан далолат беради. Бу ерда айрим рассомлар сўфийликнинг ўша руҳий анъанасини Бухоро миниатюраларида давом эттираётганини кўриш мумкин. Бошқалар эса шахсийлик, ўзликни англаш ва жамиятдаги ўзгаришлар каби замонавий мавзуларни тадқиқ этмоқда. Айрим ҳунармандлар эса анъанавий усулни сақлаб, Самарқанд қоғозига акварель ва темпера бўёқларида Буюк Ипак йўли манзараларини тасвирлаб, замонавий томошабинларни ҳам ўзига мафтун этмоқда.

Бу асарларни диққат билан кузатар экансиз, кутилмаган бир манзара намоён бўлади: форс қаҳрамонлари атрофида ўралиб турган хитой аждарҳолари, ислом оламининг осмонларида парвоз қилаётган афсонавий феникслар, Сун сулоласи даври манзараларидан олингандек туюладиган булутлар. Бу — чин услуби (Chinoiserie) таъсири бўлиб, XIII–XV асрларда Ипак йўли бўйлаб кучайган маданий алмашинувнинг ёрқин намунасидир.

Ислом цивилизацияси маркази сизга улкан тарихий эпик манзарани — империялар, қўлёзмалар ва монументал санъатни тақдим этади. Камолиддин Беҳзод номидаги Шарқ миниатюра санъати музейи эса унинг нозик ва самимий қирраларини — қўл меҳнати билан яратилган майда деталлар, маданий алмашинувлар ва алоҳида инсон тақдирларини намоён қилади. Икки маскан биргаликда асрлар оша ўз аҳамиятини йўқотмай келаётган санъат турининг тўлиқ ва серқирра саёҳатини очиб беради. Бу санъат тарихнинг муҳташам залларидан тортиб, замонавий ижодкорларнинг шахсий полотноларигача бўлган масофада асрлар оша инсонлар билан мулоқот қилишда давом этмоқда.

Музейдаги устахонада тут дарахти пўстлоғидан Самарқанд қоғози тайёрлаш жараёни намойиш этилмоқда