Янгиликлар

Бағрикенглик катта шиорлардан эмас, кўпинча оддий инсоний муносабатлардан бошланади: қўшнининг ҳолидан хабар олиш, ҳамкасбининг фикрини ҳурмат қилиш, ўзга эътиқод вакилининг қадр-қимматини тан олиш. Ўзбекистоннинг кўп асрлик тарихи эса турли халқлар, тиллар, маданиятлар ва эътиқодлар ўзаро учрашган маконда ҳамжиҳатлик қандай шаклланганини кўрсатади.

Амударё ва Сирдарё оралиғидаги шаҳарлар асрлар давомида Шарқ ва Ғарбни боғлаган савдо ва маданий йўллар чорраҳасида жойлашган. Буюк Ипак йўли орқали бу ҳудудга савдогарлар билан бирга сайёҳлар, ҳунармандлар ва олимлар келган. Улар мол-мулкдан ташқари ўз тиллари, урф-одатлари, билимлари ва эътиқодларини ҳам олиб келган.

Шу маънода Ипак йўлини фақат савдо йўли сифатида баҳолаш етарли эмас. У шаҳарлар ва жамоалар ўртасида маданий алмашинув учун ҳам майдон яратган. Бозордаги олди-сотди, карвонсаройдаги суҳбат, устахонадаги ҳамкорлик ва илмий мулоқот турли одамлар ўртасида ишонч ва ўзаро тушунишни талаб қилган.

Бошқа юртдан келган инсоннинг тили, урф-одати ва қарашларини тушуниш бу муҳитда фақат маданий қизиқиш эмас, балки кундалик ҳаётнинг бир қисмига айланган.

Диний-маданий хилма-хилликнинг тарихий излари

Ўзбекистон ҳудудидаги археологик ва тарихий ёдгорликлар минтақанинг диний-маданий ҳаёти бир хил бўлмаганини кўрсатади.

Термиз атрофидаги Фаёзтепа ва Қоратепа ёдгорликлари буддавийлик меросининг муҳим намуналари сифатида ўрганилади. Зардуштийлик, яҳудийлик ва христианлик билан боғлиқ тарихий излар ҳам минтақа турли диний анъаналар кесишган ҳудудлардан бири бўлганини кўрсатади.

Бу тарихни ўрганиш ўтмишни идеаллаштириш учун эмас, балки Ўзбекистон маданий меросининг қанчалик ранг-баранг ва кўп қатламли эканини англаш учун муҳим.

Шу билан бирга, минтақа тарихи фақат тинч ва осойишта даврлардан иборат бўлмаган. Урушлар, сиёсий қарама-қаршиликлар ва мураккаб ижтимоий жараёнлар ҳам бўлган. Аммо турли жамоалар ўртасидаги мулоқот ва ҳамкорлик тажрибаси турли даврларда ўз шаклларида давом этган.

Бу тарихдан чиқадиган муҳим сабоқ — ўзаро ҳурмат ва муроса жамият барқарорлиги учун зарур омиллардан бири эканидир.

Маърифат бағрикенгликнинг таянчи

Мовароуннаҳрда исломнинг тарқалиши минтақа маънавий ҳаётида янги босқични бошлади. Илм олиш, адолат, ҳалол меҳнат, инсонга яхшилик қилиш ва муҳтожларга ёрдам бериш каби қадриятлар маҳаллий анъаналар билан уйғунлашди.

Ислом манбаларида ҳам инсонлар билан адолатли ва яхши муносабатда бўлишга алоҳида эътибор қаратилган. Қуръони каримнинг «Мумтаҳана» сураси 8-оятида мусулмонларга қарши урушмаган ва уларни юртларидан чиқармаган кишиларга яхшилик қилиш ва адолатли бўлиш маъқулланади. «Анкабут» сураси 46-оятида эса аҳли китоб билан мулоқотнинг чиройли услуби таъкидланади.

Марказий Осиёда шаклланган ҳанафийлик анъанасида ҳам диний ва ҳуқуқий масалаларга билим, далил ва мулоҳаза асосида ёндашиш муҳим ўрин эгаллаган.

Имом Мотуридий ва Бурҳониддин Марғиноний каби алломаларнинг мероси эътиқодий ва ҳуқуқий тафаккур тараққиётига катта таъсир кўрсатган. Уларнинг илмий мероси диний масалаларни юзаки қарашлар билан эмас, билим ва далилга таянган ҳолда англаш муҳимлигини кўрсатади.

Бағрикенгликнинг яна бир муҳим таянчи — маърифат.

Билим инсонга фарқларни тушуниш, шошма-шошар хулосалардан сақланиш ва бошқа маданиятларга онгли муносабатда бўлиш имконини беради.

Хоразмий, Форобий, Беруний ва Ибн Сино каби алломаларнинг илмий мероси бунинг ёрқин мисолидир. Уларнинг асарлари муайян ҳудуд ёки халқ доираси билан чекланиб қолмай, инсоният тафаккурининг умумий бойлигига айланган.

Бағрикенглик — ўз эътиқодидан воз кечиш эмас

Диний бағрикенгликни барча инсонларни бир хил фикрлашга мажбурлаш сифатида тушуниш мумкин эмас.

Инсон ўз эътиқодига содиқ қолган ҳолда бошқа кишининг виждони, диний қарашлари ёки динга муносабатини ҳурмат қилиши мумкин. Мулоқотнинг мақсади ҳаммага бир хил фикрни қабул қилдириш эмас, балки фарқлар мавжуд бўлган ҳолда тинч ва ҳурмат асосида яшаш учун умумий асос топишдир.

Бунинг учун суҳбатдошни камситмаслик, унинг эътиқодини масхара қилмаслик ва шахсий қарашларини мажбуран сингдирмаслик муҳим.

Шу маънода бағрикенглик — фақат диний масала эмас, балки кундалик маданият масаласидир.

Ҳамжиҳатлик маҳаллада бошланади

Бир маҳаллада яшайдиган оилаларнинг урф-одатлари ёки эътиқоди турлича бўлиши мумкин. Аммо тинч кўча, обод маҳалла, фарзандлар камоли ва хавфсиз ҳаёт уларнинг барчаси учун умумий қадриятдир.

Қўшнининг оғир кунида ёрдам бериш, унинг қувончига шерик бўлиш, кексалардан хабар олиш, муҳтож оилага кўмаклашиш — ҳамжиҳатликнинг энг оддий, аммо энг таъсирчан кўринишларидир.

Бундай муносабатларда инсоннинг миллати ёки диний мансублигидан аввал унинг одамийлиги қадрланади.

Маҳалладаги ҳашар, ўзаро ёрдам ва қўшничилик анъаналари ана шу ишончни мустаҳкамлайди. Кичик инсоний эътибордан бошланган ишонч вақт ўтиши билан жамиятнинг катта маънавий капиталига айланиши мумкин.

Ўзбекистоннинг тарихий хотирасида турли эътиқод вакилларининг ёнма-ён яшаш тажрибаси ҳам сақланган. Бухоро яҳудийларининг маданий мероси, христиан жамоаларининг тарихи ва мусулмон аҳолининг маънавий анъаналари мамлакат тарихининг турли қирраларини намоён этади.

Бу меросларни биргаликда ўрганиш Ватан тарихи фақат битта жамоа ёки бир давр тарихидан иборат эмаслигини кўрсатади.

Ҳуқуқий кафолатлар

Бағрикенгликнинг маънавий асослари билан бир қаторда унинг ҳуқуқий кафолатлари ҳам муҳим.

Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг 35-моддасида виждон эркинлиги кафолатланган. Унга кўра, ҳар ким хоҳлаган динга эътиқод қилиш ёки ҳеч қайси динга эътиқод қилмаслик ҳуқуқига эга. Диний қарашларни мажбуран сингдиришга йўл қўйилмайди.

Бу тамойил инсоннинг эътиқод масаласидаги шахсий танловини ҳимоя қилади ва бағрикенглик тушунчаси диний эътиқодга эга инсонлар билан бирга ҳеч қайси динга эътиқод қилмайдиган кишиларни ҳам қамраб олишини англатади.

Ўзбекистоннинг дунёвий давлат сифатидаги конституциявий тамойили ҳам шу нуқтаи назардан муҳим. Турли қарашларга эга фуқароларнинг умумий ҳаёти қонун, ўзаро ҳурмат ва масъулият асосида ташкил этилади.

Ислом цивилизацияси маркази — тарихий меросдан замонавий мулоқотга

Бағрикенглик анъаналарини давом эттиришда тарихий меросни ўрганишнинг ўзи етарли эмас. Уни замонавий мулоқот, таълим ва халқаро ҳамкорлик билан боғлаш ҳам муҳим.

Ўзбекистондаги Ислом цивилизацияси марказида бу йўналишда маънавий-маърифий алоқаларни мустаҳкамлашга қаратилган ишлар олиб борилмоқда.

Марказда ташкил этилган «Умуммиллий бирдамлик — Янги Ўзбекистон тараққиётининг ҳаракатлантирувчи кучи!» мавзусидаги халқаро конференция ана шундай ташаббуслардан бири бўлди.

Тадбир доирасида Ислом цивилизацияси маркази ва Ўзбекистон Республикаси Миллатлараро муносабатлар ва хориждаги ватандошлар масалалари бўйича қўмитаси ўртасида ҳамкорлик меморандуми имзоланди.

Ҳужжатни Марказ директори Фирдавс Абдухолиқов ва Қўмита раиси Қаҳрамон Сариев имзолади.

Меморандумда илмий-тадқиқот ишларини қўллаб-қувватлаш, халқаро ва республика миқёсида конференциялар, форумлар, кўргазмалар ҳамда маданий-маърифий тадбирларни биргаликда ташкил этиш назарда тутилган. Медиа лойиҳалар орқали ҳамжиҳатлик ғояларини кенг жамоатчиликка етказиш ҳам ҳамкорлик йўналишларидан биридир. Демак, имзоланган ҳужжат келгусидаги қўшма ишлар учун асос яратади; унда белгиланган ташаббусларнинг мазмуни илм, маданият ва ўзаро ҳурматни бирлаштиришдан иборат.

Айниқса, ёш авлодни бағрикенглик, фуқаролик бирдамлиги ва умуминсоний қадриятлар руҳида тарбиялашга қаратилган ташаббуслар аҳамиятлидир. Тарихий меросни тушунарли тарзда ёритадиган кўргазма, мазмунли суҳбат ёки медиа материал ёшларга Ватанимиз маданиятининг серқирралигини англашга ёрдам беради. Бир-бирининг тарихи ва анъаналарини билган инсонлар ўртасида ишончли мулоқот учун имконият кенгаяди. Марказ ва Қўмита ҳамкорлиги ана шу мақсадларга хизмат қилиши кўзда тутилган.

Конференцияда Қўмита билан Инсон ҳуқуқлари бўйича Ўзбекистон Республикаси Миллий маркази ўртасида ҳам алоҳида меморандум имзоланди. Шу тариқа Марказдаги мулоқот майдонида миллатлараро муносабатлар, диний бағрикенглик ва инсон ҳуқуқлари масалалари ўзаро боғлиқ ҳолда муҳокама қилинди. Бу йўналишларнинг бир тадбирда уйғун ёритилиши ҳамжиҳатликнинг маънавий қадриятлар билан бирга инсон ҳуқуқларига ҳурматга ҳам таянишини кўрсатади.

Имзолаш маросимида Марказ директори Фирдавс Абдухолиқов тинчлик, ўзаро ҳурмат, бағрикенглик ва маърифат цивилизация ҳамда тараққиётнинг мустаҳкам асоси эканини таъкидлади. Бу фикрнинг ҳаётий мазмуни шундаки, меросни асраш унинг инсоний сабоқларини бугунги муносабатларга татбиқ этиш билан тўлдирилади. Илмий-маърифий ҳамкорлик ҳам одамларни яқинлаштиргани, уларнинг бир-бирини тушунишига ёрдам бергани билан қимматлидир.

Бағрикенгликнинг келажаги

Бағрикенгликни фақат тарих ёки давлат сиёсати доирасидаги тушунча сифатида кўриш унинг кундалик ҳаётдаги аҳамиятини камайтиради.

У оиладаги тарбиядан бошланади. Мактабда, маҳаллада, иш жойида ва жамоат ҳаётида давом этади. Инсоннинг бошқаларга қандай муносабатда бўлиши эса жамиятдаги умумий муҳитга таъсир кўрсатади.

Ўзбекистоннинг кўп асрлик тарихи шуни кўрсатадики, турли халқлар, маданиятлар ва эътиқодлар ўртасидаги мулоқот нафақат фарқларни намоён қилади, балки умумий қадриятларни ҳам очиб беради.

Бугун бу мерос янги мазмун билан давом этмоқда: тарихий тажриба — илмий тадқиқотга, маърифат — мулоқотга, ўзаро ҳурмат эса ҳамжиҳатликка айланмоқда.

Бағрикенгликнинг энг оддий кўриниши қўшнига ҳурматдан бошланиши мумкин. Аммо унинг натижаси бутун жамият тинчлиги ва барқарорлигига таъсир қилади.

Ўзбекистондаги Ислом цивилизацияси маркази Зиёрат туризми илмий-тадқиқот бўлими бошлиғи,
тарих фанлари номзоди, доцент Элдор Ибрагимов