Билим — умуминсоният мулки
Франциянинг Париж шаҳридаги ЮНЕСКО Бош қароргоҳида Президент Шавкат Мирзиёев ташаббуси билан Ўзбекистондаги Ислом цивилизацияси маркази ва яна бир қатор, хусусан, Имом Мотуридий, Имом Бухорий каби илмий тадқиқот марказлари, Дин ишлари қўмитаси ҳамкорлигида ташкил этилган "Ислом цивилизацияси: Мовароуннаҳрнинг буюк маънавий-илмий мероси ва маърифатнинг уфқлари" мавзусида халқаро илмий конференция бугун ўзи ишини бошлади.
Халқаро конференцияда Ўзбекистоннинг буюк илмий-маънавий мероси, Мовароуннаҳр алломаларининг жаҳон цивилизацияси тараққиётига қўшган ҳиссаси, шунингдек, Ислом цивилизацияси марказининг халқаро илмий-маърифий мулоқот майдони сифатидаги салоҳияти муҳокама қилинмоқда.
Унда Ислом тарихи, санъати ва маданиятини тадқиқ қилиш маркази (IRCICA) Бош директори Маҳмуд Эрол Қилич, Оксфорд ислом тадқиқотлари маркази директори Фарҳан Низами, Лондондаги Al-Furqan фонди ижрочи директори Сали Шаҳсивари, Франциядаги Темурийлар санъати ва маданиятини ўрганиш ассоциацияси президенти Фредерик Брессан, профессор Марио Таддеи, Ўзбекистоннинг ЮНЕСКОдаги доимий вакили Камол Мухторов иштирок этмоқда.
Конференциянинг бугунги дастури доирасидан 3 та ялпи йиғилиш ўрин олган. Унда профессор Марио Таддеи ислом илм-фани билан Уйғониш даври муҳандислиги ўртасидаги алоқалар, қадимий машиналарни реконструкция қилиш ва сунъий интеллектдан илмий меросни тиклашда фойдаланиш масалаларига бағишланган маъруза қилди.
Тақдимотда Абу Райҳон Берунийнинг астрономик-механик тадқиқотлари Леонардо да Винчи лойиҳалари билан қиёсланиб, билимларнинг турли цивилизациялар ва асрлар ўртасида қандай узатилгани таҳлил қилинди.
“Асосий масала илмий билимлар турли маданиятлар ва асрлар ўртасида қандай узатилганини англашдир”, деди профессор ўз тадқиқотларини тақдим этаркан.
Шунингдек, профессор Марио Таддеи халқаро конференция доирасида илм учун яна бир янги тадқиқотнинг жаҳон премьерасини тақдим этди:
“Ҳозирги тадқиқотимнинг жаҳон премьераси сифатида мен машиналар, соатлар, автоматлар ва механик қурилмаларга бағишланган энг муҳим ўрта аср исломий қўлёзмаларидан бири — ал-Муродийнинг «Сирлар китоби» устида олиб борилаётган янги тадқиқотни тақдим этаман.
Бизгача етиб келган қўлёзма жиддий шикастланган. Кўплаб саҳифаларда матннинг муҳим қисмлари йўқолган, чизмалар тўлиқ эмас, механизмларнинг айрим бутун элементлари эса сақланмаган.
Яқин вақтгача бундай йўқотишлар тадқиқотчилар учун жиддий тўсиқ бўлиб келган.
Бугун сунъий интеллект янги имкониятларни очмоқда. Бироқ у фақат тарихий билим, муҳандислик таҳлили ва инсон талқини билан биргаликда қўлланилгандагина самарали бўлиши мумкин.
Мен ишлаб чиқаётган методологияда сунъий интеллект йўқолган маълумотларни ўйлаб топиш учун ишлатилмайди. Аксинча, сунъий интеллект ва инсон тадқиқоти ўртасида узлуксиз текширув ва қайта алоқа жараёни йўлга қўйилади.
Сақланиб қолган арабий матн чизмалар геометрияси, қўлёзмадаги атамалар, ўхшаш механизмлар, деталлар ўртасидаги техник боғланишлар ҳамда машинанинг муҳандислик мантиғи билан бир вақтда таҳлил қилинади.
Шу тариқа турли гипотезаларни текшириш, рад этиш, тузатиш ва аниқлаштириш мумкин бўлади.
Мақсад фантастик реконструкция яратиш эмас, балки сақланиб қолган далилларга асосланган энг изчил ва механик жиҳатдан ишонарли талқинни аниқлашдир.
Бу ёндашув ал-Муродий меросини ўрганишда айниқса муҳим. Чунки матн ва машиналар бир-бири билан узвий боғланган. Шикастланган матнни тушуниш учун кўп ҳолларда аввало механизмнинг ўзи қандай ишлашини англаш лозим. Шу билан бирга, механизмни реконструкция қилиш учун матннинг йўқолган ёки зарарланган қисмлари маъносини қайта тиклаш талаб қилиниши мумкин.
Шу сабабли тадқиқот филология, муҳандислик, рақамли реконструкция ва сунъий интеллект ўртасидаги ҳақиқий ҳамкорлик жараёнига айланади.
Ушбу машиналарни кўп йиллар давомида ўрганиб келганимдан сўнг, ҳозир сақланиб қолган механизмларнинг янги ва тўлиқ реконструкцияси устида ишлаяпман. Мақсад — мазкур ноёб қурилмаларнинг бугунги кунгача яратилган энг мукаммал талқинини тайёрлаш”.
Профессор Таддеи таъкидлаганидек, илм-фан тараққиёти якка маданият доирасида эмас, балки билимлар алмашинуви ва цивилизациялар ўртасидаги узвий мулоқот натижасида шаклланади.
Илм-фан, санъат ва технологияда ҳақиқий чегаралар мавжуд эмас.
Билим бир миллатга, бир маданиятга ёки бир тарихий даврга тегишли эмас.
Ҳар бир буюк кашфиёт ундан аввалги кашфиётлар, тажрибалар ва ғоялар билан боғлиқ.
Леонардо да Винчининг ўзи ана шу жараённинг энг ёрқин мисолларидан биридир.
У ўзидан олдин мавжуд бўлган билимларни ўрганган, кузатган, кўчирган, ўзгартирган, текширган ва такомиллаштирган.
Леонардо даҳосининг буюк сирларидан бири ҳам айнан шунда.
Ҳақиқий янгилик яратувчи бўлиш учун, аввало, ўрганишни ўрганишимиз керак.
Биз ўтмишга қизиқиш билан қарашни, биздан аввал яшаган инсонлар қандай ишлаганини тушунишни ва мерос бўлиб қолган билимларни янгиликка айлантиришни ўрганишимиз лозим.
Шунинг учун қадимий қўлёзмалар бугун ҳам ниҳоятда муҳимдир.
Улар шунчаки тарихий ҳужжатлар эмас. Улар инсонда қизиқиш уйғота оладиган воситалардир.
Улар бизга даҳо якка ҳолда содир бўладиган мўъжиза эмаслигини кўрсатади. Даҳо маълум бир усулнинг ҳам натижаси бўлиши мумкин: кузатиш, ўрганиш, қиёслаш, тажриба, тасаввур ва англашга интилиш.
Мен айнан шу фикрни ёш авлодларга етказишни айниқса истардим.
Фарзандларимиз ўтмишдаги буюк олимлар, муҳандислар ва санъаткорларнинг исмларини шунчаки ёдлаб олишлари керак эмас.
Улар бу инсонлар қандай фикрлаганини, қандай ўрганганини, қандай хатолар қилганини, бошқалардан билимни қандай қабул қилганини ва уни қандай қилиб янги ғояларга айлантирганини тушунишлари керак.
Агар биз уларда ана шу қизиқишни қайта уйғота олсак, эҳтимол, келажакнинг буюк новаторлари бугуннинг ўзида фарзандларимиз орасида юргандир.
Кейинги Леонардо да Винчи фақат бир мамлакат, бир маданият ёки бир анъана натижасида пайдо бўлмаслиги мумкин.
Келажакнинг навбатдаги буюк олими, ихтирочиси, муҳандиси ёки санъаткори турли билим оламларини бирлаштира олиш қобилияти туфайли етишиб чиқиши мумкин.
Шунинг учун тарих, илм-фан, технология ва санъатни ўрганиш ҳануз беқиёс аҳамиятга эга.
Бу ёшларга маданиятлар бир-биридан ажралган ҳолда яшамаслигини, аксинча, билим орқали доимий равишда ўзаро боғланиб келишини англашга ёрдам беради.
Шу сабабли қадимий ислом илм-фанини қайта кашф этиш ва ўрганиш бугун алоҳида аҳамият касб этади.
Бу замонавий илм-фан ва техниканинг айрим асослари турли цивилизациялар ўртасидаги алмашинув, билимларни узатиш ва ҳамкорлик натижасида шаклланганини кўрсатади.
Менинг ишимдан кўзланган мақсад — ана шу боғлиқликни қўлёзмалар, машиналар, реконструкциялар ва янги рақамли технологиялар орқали бевосита намоён этишдир.
Энг катта умидим шуки, ушбу қадимий кашфиётлар янги авлод ёшларини илҳомлантира олсин: улар ўтмишни ўрганиш учун етарлича қизиқувчан, уни янгилаш учун етарлича ижодкор ва билимдан янги нарса яратиш йўлида фойдаланиш учун етарлича масъулиятли бўлсинлар.
Эслатиб ўтамиз, 7-9 октябр кунлари Франциянинг Париждаги ЮНЕСКО Бош қароргоҳида Президент Шавкат Мирзиёев ташаббуси билан "Ислом цивилизацияси: Мовароуннаҳрнинг буюк маънавий-илмий мероси ва маърифатнинг уфқлари" мавзусида халқаро илмий конференция бўлиб ўтмоқда. Унда Ўзбекистоннинг ислом цивилизацияси тарихидаги беқиёс ўрни, буюк аждодлар мероси ва Ислом цивилизацияси марказининг халқаро илмий-маърифий платформа сифатидаги янги имкониятлари муҳокама қилинмоқда.
