Янгиликлар

Ўзбекистон бой тарихий ва илмий меросини замонавий тадқиқотлар, рақамли технологиялар ва халқаро ҳамкорлик билан уйғунлаштириб, жаҳон миқёсидаги мавқеини мустаҳкамламоқда. Agenda Nexus институти асосчиси Оден Агапурнинг мақоласида Президент Шавкат Мирзиёевнинг Учинчи Ренессанс ғояси, Ўзбекистондаги Ислом цивилизацияси марказининг халқаро аҳамияти ҳамда ЮНЕСКО доирасида илгари сурилган ташаббуслар мамлакатнинг илм-фан ва маданий дипломатия соҳасидаги янги имкониятлари нуқтаи назаридан таҳлил қилинган.

Марказий Осиёнинг илмий меросидан илм-фан, таълим ва маданий дипломатия соҳаларидаги халқаро етакчилик сари

Ўзбекистон бой илмий ва маданий меросни замонавий тадқиқотлар, рақамлаштириш ва халқаро ҳамкорлик билан уйғунлаштириш орқали халқаро майдондаги ролини мустаҳкамламоқда. ЮНЕСКО доирасида илгари сурилган ташаббус бу йўлдаги муҳим қадам ҳисобланади.

Тарихий мерос янги мазмун касб этмоқда

Сўнгги йилларда Ўзбекистон кенг кўламли ўзгаришларни бошдан кечирди. Иқтисодий ислоҳотлар, жамият институтларини модернизация қилиш, халқаро ҳамкорлик учун очиқликни кучайтириш, таълим ва илмий тадқиқотларга инвестициялар киритиш мамлакат тараққиётининг муҳим таркибий қисмларига айланди.

Бироқ яна бир жиҳат халқаро ҳамжамиятнинг катта эътиборига лойиқ: Ўзбекистоннинг Марказий Осиёнинг илм-фан, маърифат ва маданий алмашинув маркази сифатидаги тарихий мавқеини тиклашга интилиши.

2026 йил 7 октябрь куни Ўзбекистон Париж шаҳридаги ЮНЕСКО штаб-квартирасида халқаро ташаббусни тақдим этди. Ташкилотчилар маълумотига кўра, тадбирда дипломатик ваколатхоналар, илмий-тадқиқот муассасалари, халқаро ташкилотлар ва маданият соҳаси вакилларидан иборат 300 нафардан ортиқ иштирокчи жисмонан ҳамда онлайн тарзда қатнашди.

Ташаббус Марказий Осиёнинг илмий ва маънавий меросини сақлаш, ўрганиш ва кенг омма учун очиқ қилишга қаратилган. Бу мақсадда халқаро илмий лойиҳалар, рақамли технологиялар, университетлар, музейлар ва кутубхоналар ўртасидаги ҳамкорликни ривожлантириш кўзда тутилган. Конференция ҳақидаги маълумотлар Ислом олами таълим, фан ва маданият ташкилоти (ICESCO) ҳамда Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг расмий тадбирлар реестрида ҳам қайд этилган.

Бу воқеани фақат маданий-тарихий мерос тақдимоти сифатида баҳолаш тўғри бўлмайди. У Ўзбекистон ўзининг тарихий меросини замонавий халқаро муносабатларда фаол ресурсга айлантиришга интилаётганини кўрсатади.

Марказий Осиё — билимлар учрашуви маскани

Бир неча аср давомида тарихда Мовароуннаҳр номи билан машҳур бўлган ҳудуд илмий ва фалсафий тараққиётнинг муҳим марказларидан бири бўлган.

Самарқанд, Бухоро ва Хива каби шаҳарлар савдогарлар, олимлар, илоҳиётшунослар ва зиёлилар учрашадиган масканлар вазифасини бажарган. Буюк Ипак йўли орқали фақат товарлар эмас, балки математик ғоялар, астрономик кузатувлар, тиббий билимлар ва фалсафий анъаналар ҳам тарқалган.

Хоразмий, Беруний ва Ибн Сино каби олимлар илмий билимлар ривожига улкан ҳисса қўшган. Уларнинг математика, астрономия, тиббиёт ва табиий фанлар соҳасидаги асарлари Марказий Осиёдан анча узоқ ҳудудларда ҳам катта таъсир кучига эга бўлиб, кейинги авлод олимлари фаолиятига замин яратган.

Бу мерос фақат Ўзбекистонга тегишли эмас. У инсониятнинг умумий илмий тарихининг ажралмас қисмидир.

Шу билан бирга, бугунги Ўзбекистон мазкур анъаналарни жаҳонга намоён этиш учун алоҳида географик ва тарихий имкониятларга эга. Мамлакат шаҳарлари, тарихий муассасалари ва сақланиб қолган маданий муҳитлари ўтмиш билан замонавий халқаро илмий ҳамжамият ўртасидаги муҳим боғловчи бўғин ҳисобланади.

ЮНЕСКОнинг Жаҳон мероси рўйхатига Ўзбекистондаги саккизта объект киритилган. Улар орасида Самарқанд, Бухоронинг тарихий маркази ва Хиванинг Ичан қалъаси ҳам бор. Бу ҳолат мамлакатнинг Марказий Осиё маданий тарихини сақлашдаги муҳим ўрнини кўрсатади.

Мирзиёевнинг янги ренессанс ҳақидаги қарашлари

Президент Шавкат Мирзиёев тарихий мерос, таълим, илм-фан ва миллий тараққиёт ўртасидаги узвий боғлиқликни бир неча бор таъкидлаган.

Ўзбекистонда Учинчи Ренессанс ғояси сифатида таърифланадиган ушбу қараш аввалги даврлардаги илмий ютуқларни бугунги тадқиқотлар, инновациялар ва халқаро билим алмашинуви эҳтиёжлари билан уйғунлаштиришни назарда тутади.

Бу стратегик йўналиш алоҳида эътиборга лойиқ.

Кўплаб мамлакатларда маданий мерос асосан тарихий ёдгорликларни сақлаш ва туризмни ривожлантириш масаласи сифатида қаралади. Ўзбекистон эса маданий мерос келажакдаги илмий фаолият, академик алоқалар ва халқаро мулоқот учун ҳам асос бўладиган моделни ривожлантиришга ҳаракат қилмоқда.

ЮНЕСКОдаги ташаббусни мазкур жараённинг давоми сифатида кўриш мумкин. Марказий Осиёнинг тарихий олимлари меросини халқаро майдонда кенг ёритиш орқали Ўзбекистон жаҳон илмий билимлари турли цивилизациялар ўртасидаги алмашинув жараёнлари натижасида қандай ривожланганини чуқурроқ англашга ҳисса қўшишни мақсад қилмоқда.

Бу интилиш дипломатик аҳамиятга ҳам эга. Тарихий илмий мактаблар янги халқаро ҳамкорликлар учун асос бўлганда, маданий мерос муассасалар ва жамиятлар ўртасида кўприк вазифасини бажариши мумкин.

Тошкентдаги халқаро марказ

Ушбу жараёндаги муҳим муассасалардан бири Тошкент шаҳрида жойлашган Ўзбекистондаги Ислом цивилизацияси маркази ҳисобланади.

Марказ Президент Шавкат Мирзиёев ташаббуси билан ташкил этилган бўлиб, музей фаолияти, илмий тўпламлар, тадқиқотлар, рақамлаштириш ва таълим йўналишларини бирлаштиради.

Марказнинг расмий маълумотларига кўра, унинг фаолияти илмий кутубхона, кўргазма майдонлари ва халқаро илмий тадбирларни қамраб олади. Шунингдек, марказнинг улкан меъморий лойиҳаси халқаро миқёсда ҳам эътироф этилган. Жумладан, у 2026 йилда Prix Versailles мукофотининг эътиборга молик музей бинолари рўйхатига киритилган.

Бироқ марказнинг аҳамияти фақат бино ёки унинг тўпламлари билан чекланмайди.

Унинг узоқ муддатли салоҳияти Тошкентни Марказий Осиё ва ислом оламининг илмий тарихи бўйича тадқиқотлар олиб бориладиган халқаро учрашув масканига айлантириш имкониятида намоён бўлади.

Бу ерда тарихий қўлёзмалар ва осори атиқалар замонавий илмий тадқиқотлар, рақамли архивлар ҳамда академик алмашинув дастурлари билан боғланиши мумкин.

Бу эса Ўзбекистон нафақат ўз ўтмишини халқаро ҳамжамиятга тақдим этаётганини, балки янги билимларни яратиш учун институционал шароитларни ҳам шакллантиришга интилаётганини англатади.

Фирдавс Абдухолиқов ва халқаро ҳамкорлик

Ушбу йўналишдаги ишларга ҳисса қўшаётган муҳим шахслардан бири — Ўзбекистондаги Ислом цивилизацияси маркази директори, шунингдек, Ўзбекистон маданий меросини ўрганиш, сақлаш ва оммалаштириш билан шуғулланувчи WOSCU халқаро ташкилоти раиси доктор Фирдавс Абдухолиқовдир.

Унинг фаолияти олимлар, кутубхоналар, музейлар ва халқаро ташкилотлар билан ҳамкорликни қамраб олади.

Париждаги тақдимот чоғида Абдухолиқов Марказий Осиёнинг тарихий билимлар меросини бугунги тадқиқотчилар ва келажак авлодлар учун янада очиқ ва қулай қилиш мақсадида биргаликдаги саъй-ҳаракатларни кучайтириш зарурлигини таъкидлади.

Бу муҳим нуқтаи назар ҳисобланади.

Алоҳида мамлакатларда катта тарихий тўпламлар сақланиши мумкин, аммо илмий тадқиқотлар учун зарур материаллар кўпинча бир неча қитъага тарқалиб кетган. Қўлёзмалар ва тарихий ҳужжатлар Европа, Осиё ҳамда бошқа ҳудудлардаги халқаро тўпламларда сақланади.

Шу боис Марказий Осиёнинг илмий тарихини чуқурроқ англаш учун миллий чегаралардан ташқарига чиқадиган ҳамкорлик талаб этилади.

Абдухолиқовнинг халқаро фаолиятини Ўзбекистоннинг узоқ муддатли илмий алоқаларни йўлга қўйишга қаратилган кенг қамровли интилишининг бир қисми сифатида баҳолаш мумкин.

Халқаро ҳамкорлик кўлами Париж конференциясида ICESCO ва IRCICA каби ташкилотлар вакилларининг иштирокида ҳам намоён бўлди.

Рақамлаштириш — стратегик сармоя

Ўзбекистон ташаббусининг айниқса эътиборга молик жиҳатларидан бири рақамли технологиялар ва сунъий интеллект билан боғлиқ.

Режалар тарихий манбалар учун халқаро рақамли платформани яратиш, қўлёзмаларни ўрганишда сунъий интеллектдан фойдаланиш, илмий консорциум ташкил этиш ва ёш тадқиқотчиларни қўллаб-қувватлашни қамраб олади.

Бу ерда тарих ва келажак бир нуқтада туташади.

Рақамлаштириш ноёб ҳужжатларни архив ва кутубхоналарга бориш имкониятига эга бўлмаган тадқиқотчилар учун ҳам очиқ қилишга ёрдам беради. Матнларни таҳлил қилиш ва тасвирларни қайта ишлаш технологиялари тарихий қўлёзмаларни аниқлаш, каталоглаштириш ва ўзаро қиёслаш жараёнларини ҳам қўллаб-қувватлаши мумкин.

Айни пайтда бундай тадқиқотлар илмий сифат назоратини, ишончли метамаълумотларни, тўпламларнинг келиб чиқиш тарихига ҳурмат билан муносабатда бўлишни ва узоқ муддатли халқаро ҳамкорликни талаб қилади.

Агар ташаббус ана шу тамойиллар асосида амалга оширилса, Ўзбекистон халқаро илмий тадқиқотлар инфратузилмасини янада очиқ ва қулай қилишга ҳисса қўшиши мумкин.

Бу мамлакатнинг маданий-тарихий меросни ривожлантиришга қаратилган саъй-ҳаракатларига музей фаолиятидан анча кенгроқ аҳамият бағишлайди.

Маданий дипломатия — халқаро майдондаги устунлик

Ўзбекистоннинг ЮНЕСКО доирасидаги фаоллиги маданий дипломатия анъанавий ташқи сиёсатни қандай тўлдириши мумкинлигини ҳам кўрсатади.

Дипломатик муносабатлар кўпинча савдо, хавфсизлик, инвестициялар ва сиёсий келишувлар билан боғланади. Бироқ халқаро таъсир кучига илмий тадқиқотлар, таълим, маданият ва институционал алоқалар ҳам таъсир кўрсатади.

Мамлакат тарихий тўпламларини очса, халқаро тадқиқотларни қўллаб-қувватласа ва турли академик анъаналар вакиллари учрашадиган майдонларни яратса, янги ҳамкорлик имкониятлари шаклланади.

Ўзбекистон стратегиясининг ўзига хос жиҳати ҳам шунда.

Мамлакат бой тарихий меросга, Марказий Осиёдаги стратегик мавқега ва халқаро муносабатларни янада чуқурлаштиришга қаратилган мақсадларга эга. Ушбу имкониятларни ўзаро уйғунлаштириш орқали Ўзбекистон халқаро билимлар дипломатияси соҳасида ўзига хос ўрин эгаллаши мумкин.

Бу саъй-ҳаракатлар ислом цивилизацияси ҳақидаги халқаро тасаввурни янада бойитишга ҳам хизмат қилиши мумкин. Бунда илм-фан, таълим, маданий алмашинув ва интеллектуал тараққиётга алоҳида эътибор қаратилади.

Халқаро форумлардан узоқ муддатли институтларгача

Agenda Nexus аввалги таҳлилларида Ўзбекистоннинг модернизация жараёнлари, халқаро ҳамкорлик учун очиқлиги ва турли минтақалар ўртасидаги боғловчи бўғин сифатида ортиб бораётган аҳамиятига эътибор қаратган.

Оден Агапурнинг Ўзбекистондаги халқаро тадбирларда иштироки, университетлар ва илмий-тадқиқот муассасаларидаги учрашувлари ҳамда ташрифлари институтнинг мамлакатдаги тараққиёт жараёнларини яхшироқ англашига ёрдам берган.

Такрор-такрор намоён бўладиган муҳим хулосалардан бири — халқаро мақсадларни аниқ фаолият юритувчи муассасалар ва шахсий илмий алоқалар билан уйғунлаштиришнинг аҳамиятидир.

Париждаги тақдимотни ҳам ана шу нуқтаи назардан баҳолаш лозим.

Халқаро тадбир эътиборни жалб қилиши мумкин, бироқ ташаббуснинг узоқ муддатли натижаларини айнан илмий дастурлар, академик ҳамкорликлар ва қўшма лойиҳалар белгилайди.

Шу боис Ўзбекистоннинг имкониятлари катта. Бироқ уларни рўёбга чиқариш учун узлуксизлик, илмий очиқлик ва халқаро сифат стандартларига риоя қилиш талаб этилади.

Стратегик хулосалар

Ўзбекистоннинг ЮНЕСКО доирасидаги ташаббуси маданий меросни фақат тарихий бойлик сифатида эмас, балки халқаро ҳамкорлик ва келажакда янги билимлар яратиш учун асос сифатида кўришга йўналтирилган ёндашувни ифодалайди.

Agenda Nexus нуқтаи назаридан учта асосий хулоса алоҳида ажралиб туради.

Биринчидан, Ўзбекистон Марказий Осиёнинг илмий ва маданий тарихини ўрганиш бўйича халқаро марказ сифатидаги мавқеини янада мустаҳкамлаш имкониятига эга.

Иккинчидан, рақамлаштириш, илмий тадқиқотлар ва халқаро ҳамкорликни бирлаштириш тарихий тўпламларни жаҳон илмий инфратузилмасининг янада фаол қисмига айлантириши мумкин.

Учинчидан, ушбу ташаббус маданий дипломатия Ўзбекистоннинг халқаро муносабатларида муҳим ўрин эгаллаши ва мамлакатлар, муассасалар ҳамда авлодлар ўртасидаги ўзаро англашувни мустаҳкамлаши мумкинлигини кўрсатади.

Демак, стратегик аҳамият фақат Ўзбекистоннинг ўз тарихий меросини қайта кашф этиши ва уни халқаро ҳамжамиятга тақдим этишида эмас.

Асосий аҳамият ушбу меросдан янги билимлар, янги ҳамкорликлар ва келажак учун янги имкониятларни яратишда фойдаланишга бўлган интилишдадир.

Ўзбек ренессанси тушунчасининг чуқур мазмуни ҳам шунда намоён бўлади: бу ўтмишга қайтиш эмас, балки тарихий билимларни замонавий, халқаро ҳамкорликка очиқ ва илм-фанга йўналтирилган жамият тараққиётига хизмат қилдиришга уринишдир.