Янгиликлар

Марказий Осиёнинг бой илмий ва маънавий меросини замонавий технологиялар ёрдамида ўрганиш, қўлёзмаларни рақамлаштириш ва жаҳон илмий ҳамжамияти учун янада очиқ қилиш — Ўзбекистоннинг халқаро миқёсдаги муҳим устувор йўналишларидан бири. Россиянинг Russia News нашрида эълон қилинган мақолада Париждаги ЮНЕСКО бош қароргоҳида тақдим этилган ташаббуслар, жумладан, Президент Шавкат Мирзиёев илгари сурган ғоялар асосида илм-фан, сунъий интеллект ва маданий дипломатияни уйғунлаштириш истиқболлари ёритилган.

Ўзбекистон Марказий Осиё меросини ўрганиш бўйича халқаро кун тартибини илгари сурмоқда. ЮНЕСКОнинг бош қароргоҳида илм-фан, сунъий интеллект ва маданий дипломатияни уйғунлаштирувчи ташаббуслар тақдим этилди.

Ўзбекистон Президенти ташаббуси асосида ишлаб чиқилган халқаро дастур жаҳон илмий ҳамжамиятини бирлаштириш, тарихий манбаларни рақамлаштириш ва Мовароуннаҳрнинг интеллектуал меросидан глобал миқёсда фойдаланиш имкониятларини кенгайтиришга қаратилган.

Париждаги ЮНЕСКО бош қароргоҳи Марказий Осиёнинг илмий ва маънавий мероси ҳамда унинг замонавий дунё учун аҳамиятини муҳокама қилишга бағишланган халқаро мулоқот майдонига айланди. «Ислом цивилизацияси: Мовароуннаҳрнинг буюк маънавий ва илмий мероси ҳамда маърифат уфқлари» мавзусидаги конференцияда халқаро ташкилотлар, дипломатик корпус, илмий марказлар, университетлар ва академик институтлар вакилларидан иборат 300 нафардан зиёд иштирокчи қатнашди.

Конференциянинг асосий маърузаси Ўзбекистондаги Ислом цивилизацияси маркази директори, Ўзбекистон маданий меросини ўрганиш, сақлаш ва оммалаштириш бўйича Бутунжаҳон жамияти (WOSCU) раиси, доктор Фирдавс Абдухолиқов томонидан тақдим этилди. У Ўзбекистон Президенти Шавкат Мирзиёевнинг ислом цивилизацияси ютуқлари ва Марказий Осиёнинг маънавий меросини халқаро майдонда кенг тарғиб қилишга қаратилган ташаббусларини амалга ошириш бўйича тақдимот ўтказди. Шунингдек, гуманитар тадқиқотлар, рақамли технологиялар, сунъий интеллект ва маданий дипломатияни бирлаштириш истиқболларини белгилаб берди.

Тақдим этилган кун тартибининг асосий ғояси шундан иборатки, Мовароуннаҳрнинг интеллектуал меросига нафақат ўтмишдан қолган бойлик, балки замонавий инсоният учун муҳим манба сифатида ҳам қараш лозим. У янги илмий кашфиётлар, таълим ташаббуслари ва халқаро ҳамкорликни ривожлантириш учун катта имкониятлар яратади.

Париждаги конференция Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёевнинг 2025 йил сентябрь ойида Бирлашган Миллатлар Ташкилоти Бош Ассамблеясининг 80-сессиясида илгари сурган ташаббусини халқаро миқёсда тарғиб этиш бўйича кенг кўламли ишлар таркибига киради. Мазкур ташаббус Марказий Осиёнинг илмий ва маънавий меросини халқаро миқёсда ўрганиш ва оммалаштиришни кенгайтириш, шунингдек, мамлакатлар, илмий муассасалар ва халқаро ташкилотлар ўртасидаги ҳамкорликни мустаҳкамлашга қаратилган.

Янги Ўзбекистон ташаббуслари илмий, маданий ва дипломатик майдонларни бирлаштирувчи изчил халқаро дастурни шакллантириш учун асос бўлмоқда. Париждаги ЮНЕСКО бош қароргоҳида конференция ўтказилиши ва Бирлашган Миллатлар Ташкилоти тизимида тегишли тадбирларни ривожлантириш Ўзбекистон Президенти ташаббуси билан ташкил этилган Ўзбекистондаги Ислом цивилизацияси марказининг Марказий Осиё меросини ўрганишни халқаро ҳамкорликнинг янги босқичига олиб чиқишга интилаётганини кўрсатади.

Ушбу фаолиятда БМТнинг Женевадаги майдони — Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг Женева бўлинмаси жойлашган Миллатлар саройи ҳам муҳим ўрин тутади.

Минтақа меросини кўп томонлама дипломатиянинг етакчи марказларида тақдим этиш профессионал мулоқотни кенгайтириш, халқаро илмий ҳамжамият эътиборини жалб қилиш ва муассасалараро ҳамкорлик учун янги имкониятлар яратишга хизмат қилади.

«Биз учун Ўзбекистон Президенти ташаббусининг халқаро миқёсда кенг ривожланиши ҳамда мамлакатлар, илмий муассасалар ва халқаро ташкилотлар ўртасидаги мазмунли ҳамкорлик учун асос бўлиши принципиал аҳамиятга эга. ЮНЕСКО ва Бирлашган Миллатлар Ташкилоти майдонларида ўтказилаётган тадбирларни Марказий Осиёнинг илмий ва маънавий меросини жаҳон илмий ҳамжамияти ҳамда кенг халқаро аудитория учун янада очиқ қилишга қаратилган улкан ишларнинг изчил босқичлари сифатида кўрамиз.

Бизнинг вазифамиз нафақат ўтмишнинг буюк мутафаккирлари ҳақида ҳикоя қилиш, балки қўшма тадқиқотлар ўтказиш, қўлёзмаларни рақамлаштириш, сунъий интеллектдан фойдаланиш ва олимларнинг янги авлодини тайёрлаш учун янги имкониятларни очишдан ҳам иборат», — деди Фирдавс Абдухолиқов.

Марказий Осиё меросини халқаро миқёсда тарғиб қилиш алоҳида маданий тадбирлардан узоқ муддатли ҳамкорликка ўтишни назарда тутади. Бундай ҳамкорлик илмий тадқиқотлар, тарихий манбаларни сақлаш, рақамли инновациялар ва таълим дастурларини ўзаро уйғунлаштиради.

Асрлар давомида Мовароуннаҳр илм-фан, фалсафа, илоҳиёт ва таълим ривожланган муҳим марказлардан бири бўлган. Минтақа мутафаккирлари Марказий Осиё сарҳадларидан анча олисларга таъсир кўрсатган интеллектуал анъаналар шаклланишига салмоқли ҳисса қўшган.

Бугунги кунда қўлёзмалар, илмий рисолалар ва диний-илоҳий асарлар нафақат тарихий далиллар, балки билимлар тараққиёти, маданиятлараро алоқалар ва илмий анъаналарни ўрганиш учун муҳим бирламчи манбалар сифатида ҳам катта қизиқиш уйғотмоқда.

Халқаро кун тартибида ислом оламининг буюк мутафаккирлари, жумладан, Имом Бухорий, Имом Термизий ва Имом Мотуридий меросига алоҳида эътибор қаратилмоқда. Уларнинг асарлари ислом тафаккури тарихида муҳим ўрин тутади ҳамда илоҳиёт, ахлоқ, таълим тарихи ва интеллектуал алмашинув соҳаларидаги замонавий тадқиқотлар учун катта аҳамиятга эга.

Марказий Осиё тарихи билан боғлиқ кўплаб манбалар бугунги кунда турли мамлакатларнинг кутубхоналари, архивлари ва музейларида сақланмоқда. Уларни комплекс ўрганиш халқаро ҳамкорликни йўлга қўйиш, қўлёзмалар анъаналарини қиёсий таҳлил қилиш ва тадқиқотчиларнинг илмий салоҳиятини бирлаштиришни талаб этади.

Шу боис Мовароуннаҳр меросини халқаро миқёсда тарғиб қилиш нафақат тарихий хотирани сақлаш вазифаси, балки жаҳон интеллектуал бойлигидан фойдаланиш имкониятларини кенгайтириш, академик алоқаларни мустаҳкамлаш ва янги илмий тадқиқотлар учун шароит яратиш имконияти сифатида ҳам қаралмоқда.

Тақдим этилган ташаббус тарихий манбаларнинг халқаро рақамли платформасини яратиш, қўлёзма меросини ўрганишда сунъий интеллектдан фойдаланиш, халқаро илмий консорциумни шакллантириш, янги авлод тадқиқотчиларини қўллаб-қувватлаш ҳамда глобал таълим ва илмий лойиҳалар орқали маданий дипломатияни ривожлантиришни қамраб олади.

Ушбу ёндашувнинг амалий ифодаси 2026 йил март ойида Тошкентда очилган Ўзбекистондаги Ислом цивилизацияси марказидир. Марказ музей, илмий-тадқиқот, таълим ва маърифий фаолиятни бирлаштириб, минтақа тарихини жаҳон цивилизацияси контекстида намоён этади.

Қарийб 15 минг квадрат метр майдонни эгаллаган экспозиция ҳудуди ташриф буюрувчиларни Марказий Осиё тараққиётининг муҳим босқичлари, илмий мактаблари, буюк мутафаккирлари, маданий алоқалари ва жаҳон интеллектуал анъаналарига қўшган ҳиссаси билан таништиради.

Энг муҳим экспонатлар қаторида ЮНЕСКОнинг «Жаҳон хотираси» халқаро реестрига киритилган, Қуръони каримнинг сақланиб қолган энг қадимий қўлёзма нусхаларидан бири — Усмон мусҳафи алоҳида ўрин тутади.

Бироқ Марказнинг вазифаси музей экспозицияси билан чекланмайди. Қўлёзмалар билан илмий ишлаш, уларни сақлаш ва реставрация қилиш, тарихий манбаларни рақамлаштириш ҳамда тадқиқот лойиҳаларини ривожлантириш узоқ муддатли халқаро ҳамкорлик учун мустаҳкам асос яратади.

Марказий Осиё тарихи билан боғлиқ қўлёзмалар ва архив материаллари сақланаётган муассасалар билан ҳамкорлик алоҳида аҳамият касб этади. Кўплаб манбалар минтақадан ташқарида сақланаётгани сабабли уларни комплекс ўрганиш мамлакатлар, илмий мактаблар ва маданий муассасалар ўртасидаги ҳамкорликни тақозо этади.

Халқаро миқёсда Марказ нафақат тарихий меросни намойиш этиш маскани, балки илмий тажриба алмашиш, рақамли ечимларни ишлаб чиқиш, мутахассислар тайёрлаш ва халқаро тадқиқот ҳамкорликларини шакллантириш платформаси сифатида ҳам фаолият юритиши мумкин.

Музей инфратузилмасини замонавий илмий усуллар билан уйғунлаштириш меросга янги билимлар яратиш ва тарихий манбалардан фойдаланиш имкониятларини кенгайтириш асоси сифатида қараш имконини беради.

ЮНЕСКО бош қароргоҳида конференция ўтказилиши муҳокамаларга қўшимча халқаро аҳамият бағишлади. Фаолияти таълим, илм-фан, маданият ва маданиятлараро ўзаро англашувни ривожлантиришни қамраб олган мазкур ташкилот илмий ва маданий муассасалар ўртасидаги ҳамкорликни янада мустаҳкамлаш имкониятларини муҳокама қилиш майдонига айланди.

Бирлашган Миллатлар Ташкилоти майдонларида, жумладан, Женевада халқаро мулоқотни давом эттириш иштирокчилар доирасини кенгайтириш ва Марказий Осиё меросини глобал илмий ҳамда маданий ҳамкорлик контекстида тақдим этиш имконини беради.

Муҳим вазифалардан бири алоҳида-алоҳида амалга оширилаётган ташаббуслардан барқарор ҳамкорлик шаклларига ўтишдан иборат. Бу тадқиқот салоҳиятини бирлаштириш, илмий натижаларни алмашиш ва тарихий манбалардан фойдаланиш имкониятларини кенгайтиришга хизмат қилади.

Ўзбекистон учун мазкур фаолият стратегик аҳамиятга эга. Мамлакат ва минтақа интеллектуал меросини халқаро миқёсда ўрганиш миллий илм-фанни ривожлантириш, академик ҳамкорликни мустаҳкамлаш ва ёш тадқиқотчиларни глобал илмий маконга жалб этиш учун қўшимча имкониятлар очади.

Шу билан бирга, халқаро кун тартиби тарихий ютуқларни тақдим этиш билангина чекланмай, уларни янада чуқур ўрганиш, илмий жиҳатдан талқин қилиш ва келажак авлодларга етказиш учун зарур шароитларни яратишни ҳам назарда тутади.

Париждаги конференция Марказий Осиёнинг илмий ва маънавий меросини халқаро миқёсда тақдим этишга қаратилган кенг кўламли ишларнинг бир қисмига айланди. Унинг аҳамияти тарихий манбалар, илмий тажриба, замонавий технологиялар ва халқаро ҳамкорликни ягона узоқ муддатли кун тартиби доирасида бирлаштиришга интилишда намоён бўлади.

Тақдим этилган йўналишлар қўшма тадқиқот дастурлари, рақамли платформалар, таълим ташаббуслари ва қўлёзма меросини сақлашга қаратилган лойиҳаларни ишлаб чиқиш учун янги истиқболларни очади. Уларнинг келгусидаги ривожи илмий муассасалар, университетлар, кутубхоналар, музейлар, технологик ташкилотлар ва халқаро ҳамкорларнинг фаол иштирокини талаб этади.

Асосий вазифа — Марказий Осиёнинг интеллектуал меросини жаҳон илмий маконининг очиқ ва ажралмас қисмига айлантириш, уни профессионал даражада ўрганишни таъминлаш ҳамда аввалги авлодлар тўплаган билимлар таълим, илм-фан ва халқлар ўртасидаги ўзаро англашувни ривожлантиришга хизмат қилиши учун шароит яратишдир.

Конференция Ўзбекистондаги Ислом цивилизацияси маркази томонидан Ўзбекистон Республикасининг ЮНЕСКО ҳузуридаги Доимий ваколатхонаси, Ўзбекистоннинг ЮНЕСКО ишлари бўйича Миллий комиссияси, Ўзбекистон Республикаси Ташқи ишлар вазирлиги, Ўзбекистон Республикасининг Франциядаги элчихонаси, Дин ишлари бўйича қўмита, Имом Бухорий, Имом Термизий ва Имом Мотуридий номидаги илмий-тадқиқот марказлари, Ўзбекистон халқаро исломшунослик академияси, Ўзбекистон маданият ва санъатни ривожлантириш жамғармаси (ACDF), Ўзбекистон мусулмонлари идораси ҳамда Ўзбекистон маданий меросини ўрганиш, сақлаш ва оммалаштириш бўйича Бутунжаҳон жамияти (WOSCU) билан ҳамкорликда ташкил этилди.