Янгиликлар

Буюк мутафаккирнинг минг йиллик ғоялари бугунги рақамли дунёда, сунъий интеллект даврида ва глобал беқарорлик шароитида қандай аҳамият касб этмоқда? Адолатли жамиятни қуриш учун кучли раҳбарнинг ўзи етарлими ёки илм, ахлоқ, ишонч ва самарали институтлар ҳам зарурми? Форобий фалсафаси бу саволларга бугун ҳам жавоб излашга ундайди.

Тасаввур қилинг: давлатнинг иқтисодиёти ўсмоқда, янги технологиялар жорий этилмоқда, шаҳарлар замонавийлашмоқда, рақамли хизматлар кундалик ҳаётга кириб келмоқда. Аммо шу билан бирга, жамиятда адолатга ишонч, имкониятлар тенглиги, маънавий масъулият ва инсон қадри масалалари долзарблигича қолмоқда. Демак, тараққиётни фақат иқтисодий кўрсаткичлар ёки технологик ютуқлар билан ўлчаш мумкинми? Давлатнинг ҳақиқий муваффақияти унинг фуқаролари қандай ҳаёт кечираётгани, қандай имкониятларга эга экани ва келажакка қандай ишонч билан қарай олишида ҳам намоён бўлмайдими?

Бу саволлар бугунги кунга хосдек туюлади. Аслида эса уларнинг фалсафий илдизлари бундан қарийб минг йил аввал яшаб ижод қилган буюк мутафаккир Абу Наср Форобийнинг ижтимоий-сиёсий қарашларига бориб тақалади.

Унинг «Фозил одамлар шаҳри» асарида илгари сурилган ғоялар фақат идеал жамият ёки мукаммал раҳбар ҳақидаги назарий мулоҳазалар эмас. Бу — инсон, давлат, ахлоқ, илм ва жамоат фаровонлиги ўртасидаги мураккаб муносабатларни англашга қаратилган фалсафий тизимдир.

Бугун дунё сунъий интеллект, рақамли бошқарув, глобал рақобат, геосиёсий зиддиятлар ва ахборот хуружлари даврига қадам қўйган бир пайтда Форобийнинг қарашлари яна бир муҳим ҳақиқатни эслатади: жамиятнинг келажагини фақат унинг қўлидаги ресурслар эмас, балки шу ресурсларни қандай мақсад йўлида ишлата оладиган тафаккур ва ахлоқ ҳам белгилайди.

Фозил жамият ғояси: давлатнинг мақсади нимадан иборат?

Форобийнинг сиёсий фалсафасида марказий ўринни «фозил шаҳар» тушунчаси эгаллайди. Бу тушунча оддий маънода обод, бой ёки қудратли шаҳарни англатмайди. Мутафаккир тасаввурида фозил жамият — инсонлар эзгу мақсадларга интиладиган, ўзаро ҳамкорлик қиладиган, билим ва ахлоқий камолотни қадрлайдиган ҳамда ҳақиқий бахт-саодатга эришишни кўзлайдиган жамиятдир.

Форобий учун жамият тараққиётининг мақсади фақат моддий эҳтиёжларни қондириш билан чекланмайди. Инсоннинг маънавий ва интеллектуал камолоти, адолатли ижтимоий муҳит ва эзгуликка йўналтирилган ҳаёт ҳам муҳим аҳамиятга эга.

Мазкур ёндашув бугунги тараққиёт моделларига ҳам муҳим саволни қўяди: давлат сиёсати натижалари фақат ялпи ички маҳсулот, инвестициялар ҳажми ёки қурилган иншоотлар сони билан баҳоланиши керакми? Ёки таълим сифати, аҳоли саломатлиги, муносиб меҳнат, ижтимоий ҳимоя, қонун устуворлиги ва инсоннинг ўз салоҳиятини рўёбга чиқариш имкониятлари ҳам бирдек муҳимми?

Замонавий давлат бошқарувида инсон капитали, жамоатчилик ишончи ва давлат хизматларининг сифатига тобора кўпроқ эътибор қаратилаётгани бежиз эмас. Чунки иқтисодий ўсиш инсон ҳаётида сезиларли ижобий ўзгаришлар ясаганда, таълим ва меҳнат орқали янги имкониятлар яратганда ҳамда ижтимоий барқарорликни мустаҳкамлаганда кенг маънодаги тараққиётга айланади.

Форобий меросининг бугунги аҳамияти ҳам шунда: у жамиятни фақат бошқариладиган аҳоли ёки иқтисодий ресурслар йиғиндиси сифатида эмас, балки умумий мақсадлар сари ҳаракатланадиган инсонлар ҳамжамияти сифатида кўришга ундайди.

Бу қараш замонавий давлатнинг энг муҳим вазифаларидан бири — инсон учун муносиб ҳаёт шароитини яратиш, унинг қобилиятини ривожлантириш ва жамиятдаги ҳар бир аъзонинг тараққиёт жараёнида иштирок этишига имконият бериш зарурлигини кўрсатади.

Комил раҳбар: ҳокимият эгасими ёки жамият тақдири учун масъул шахсми?

Форобий фалсафасида раҳбарлик шахсий мавқе, ҳукмронлик ёки имтиёзлар билан чекланмайди. Фозил шаҳар бошлиғи жамиятни эзгу мақсадларга йўналтириши, одамларнинг камолоти учун шароит яратиши ва умумий фаровонликни таъминлашга хизмат қилиши лозим.

Мутафаккирнинг раҳбар ҳақидаги қарашлари бугунги кун учун ҳам жиддий мезонларни белгилайди. Унинг идеал раҳбар моделида ақл-заковат, билим, ҳақиқатни англаш, адолат, қатъият, ахлоқий баркамоллик ва одамларни эзгу мақсадлар атрофида бирлаштира олиш қобилияти муҳим ўрин тутади.

Бу сифатларни бугунги бошқарув тилига ўгирсак, замонавий лидердан камида тўртта асосий кўникма талаб этилади.

Биринчиси — стратегик тафаккур. Раҳбар фақат бугунги муаммони ҳал қилиш билан чекланмаслиги, қарорларнинг узоқ муддатли оқибатларини ҳам олдиндан кўра билиши керак. Қисқа муддатда оммабоп бўлган қарор ҳар доим ҳам узоқ муддатли тараққиётга хизмат қилмаслиги мумкин.

Иккинчиси — ахлоқий масъулият. Қарор самарали кўрингани учунгина уни тўғри деб бўлмайди. Унинг қонунийлиги, адолатлилиги, инсон қадрига таъсири ва жамият олдидаги оқибатлари ҳам баҳоланиши зарур.

Учинчиси — мулоқот ва тинглаш маданияти. Бугунги раҳбар жамоатчиликка фақат топшириқ берувчи эмас, балки турли фикрларни эшита оладиган, муаммоларни тушунадиган ва қарорларини асослаб берадиган шахс бўлиши лозим.

Тўртинчиси — жамоавий салоҳиятни сафарбар этиш. Энг кучли раҳбар ҳам барча муаммоларни якка ўзи ҳал қила олмайди. У малакали мутахассисларни танлаш, масъулиятни тўғри тақсимлаш, ташаббусларни қўллаб-қувватлаш ва самарали институтларни шакллантириш орқали натижага эришади.

Бу жиҳатдан Форобийнинг идеал раҳбар ҳақидаги қарашларини замонавий лидерлик назариялари билан таққослаш мумкин. Бугунги стратегик, трансформацион ва ахлоқий лидерлик ёндашувларида ҳам узоқни кўра билиш, жамоани ривожлантириш, ишончни мустаҳкамлаш ва шахсий намуна кўрсатиш муҳим аҳамият касб этади.

Албатта, Форобий яшаган даврдаги сиёсий тузум билан замонавий давлат бошқаруви ўртасида жиддий фарқлар мавжуд. Шу сабабли унинг назариясини ҳозирги бошқарув моделларига тўлиқ тенглаштириш тўғри бўлмайди. Бироқ раҳбарликнинг ахлоқий асослари, билимнинг аҳамияти ва жамият фаровонлигини бош мақсад сифатида кўриш каби ғоялар замонлар оша ўз долзарблигини сақлаб келмоқда.

Билимсиз қудрат — тараққиёт кафолати эмас

Форобийнинг идеал раҳбар ҳақидаги қарашларида илм ва донишмандлик алоҳида ўрин тутади. Унинг моделида раҳбар фақат буйруқ бериш ёки маъмурий ваколатларни амалга ошириш билан чекланмайди. У воқеликни англай оладиган, сабаб ва оқибатни фарқлайдиган, мураккаб муаммоларга оқилона ечим топадиган шахс бўлиши керак.

Бу талаб бугунги дунёда янада муҳимлашмоқда. Чунки замонавий раҳбарлар иқлим ўзгариши, сув танқислиги, энергия хавфсизлиги, меҳнат бозоридаги ўзгаришлар, технологик рақобат ва ахборот манипуляциялари каби ўзаро боғлиқ муаммолар билан юзма-юз келмоқда.

Бундай шароитда фақат шахсий тажриба ёки интуицияга таяниш етарли эмас. Илмий маълумотлар, статистик таҳлил, халқаро тажриба, соҳавий мутахассислар хулосаси ва эҳтимолий хавфларни баҳолаш бошқарув қарорларининг муҳим таркибий қисмига айланади.

Масалан, сув ресурсларини бошқаришда раҳбарнинг ирригация тизимини модернизация қилиш ҳақида қарор қабул қилиши муҳим. Аммо бу қарорнинг ҳақиқий самараси сув йўқотишларининг камайиши, фермерлар даромадининг ошиши, ҳосилдорликнинг яхшиланиши ва экологик барқарорликка таъсири орқали намоён бўлади.

Худди шунингдек, таълимга ажратиладиган маблағнинг кўпайиши ҳам ўз-ўзидан юқори сифатли таълимни кафолатламайди. Бунинг учун ўқитувчилар салоҳияти, ўқув дастурлари, таълим муҳити, баҳолаш тизими ва битирувчиларнинг амалий кўникмалари ўзаро мувофиқлаштирилиши зарур.

Демак, билимли раҳбар — кўп маълумотга эга бўлган шахсгина эмас. У билимни тўғри қарорга, қарорни аниқ вазифага, вазифани эса жамият учун ўлчанадиган натижага айлантира оладиган инсондир.

Форобийнинг илм ва ақлга таянган бошқарув ғояси бугун айнан шу нуқтада замонавий мазмун касб этади.

Жаҳон тажрибаси: тараққиётни нима белгилайди?

Бугунги халқаро тажриба шуни кўрсатадики, барқарор тараққиёт учун фақат кучли раҳбар ёки катта иқтисодий ресурсларнинг ўзи етарли эмас. Билимга асосланган қарорлар, самарали давлат институтлари, сифатли таълим, инновациялар ва аҳоли фаровонлигини кўзлайдиган узоқ муддатли стратегия ҳам муҳимдир.

Сингапур тажрибаси давлат бошқаруви самарадорлиги, рақамли технологиялар ва инсон капиталини ривожлантириш масалаларини бир-бири билан боғлаб ўрганиш имконини беради. Норвегия мисоли табиий ресурслардан фойдаланишда узоқ муддатли манфаатлар ва келажак авлодлар олдидаги масъулият масаласини кун тартибига олиб чиқади. Финляндиянинг таълим тизими эса инсон салоҳиятини ривожлантиришни мамлакатнинг рақобатбардошлиги билан боғлаш муҳимлигини кўрсатади.

Бу мамлакатларнинг сиёсий тизимлари, тарихий шароити ва бошқарув моделлари бир-биридан фарқ қилади. Шунинг учун уларни ягона идеал намуна сифатида кўрсатиш тўғри эмас. Бироқ уларнинг тажрибасидан умумий сабоқ олиш мумкин: тараққиёт билим, институтлар, жамоатчилик ишончи ва узоқ муддатли мақсадлар ўртасидаги уйғунликка таянади.

Форобийнинг «Фозил одамлар шаҳри» ғояси билан замонавий давлатлар тажрибаси ўртасидаги муҳим ўхшашлик ҳам шу ерда намоён бўлади. Мутафаккир жамиятнинг мақсадини инсон камолоти ва бахт-саодати билан боғлаган бўлса, бугунги бошқарувда ҳам давлат сиёсати натижаларини инсон ҳаётига таъсири орқали баҳолашга интилиш кучаймоқда.

Албатта, бу ўхшашлик замонавий давлатлар Форобий назариясини тўғридан-тўғри амалга оширмоқда, дегани эмас. Гап турли даврлардаги бошқарув қарашларини бирлаштирадиган умумий тамойил — жамият тараққиёти инсон манфаатларига хизмат қилиши кераклиги ҳақида бормоқда.

Ўзбекистон: инсон қадри ва фаровонлик мезони

Бу борада Ўзбекистон Президенти Шавкат Мирзиёев раҳбарлигида амалга оширилаётган ислоҳотлар ҳам алоҳида эътиборга лойиқ. Мамлакатда иқтисодиётни либераллаштириш, тадбиркорликни қўллаб-қувватлаш, таълим сифатини ошириш ва аҳоли фаровонлигини таъминлашга қаратилган кенг кўламли ўзгаришлар изчил давом этмоқда. Жаҳон банки маълумотларига кўра, 2021–2025 йилларда Ўзбекистонда камбағаллик даражаси 17 фоиздан 5,8 фоизга тушган ва 3,7 миллион киши камбағалликдан чиқишга муваффақ бўлган. Шу даврда мамлакат иқтисодиётининг реал ўсиши 2017–2025 йилларда ўртача йилига 6 фоизни ташкил этган.

Давлатлар тажрибаси шуни кўрсатадики, барқарор тараққиёт раҳбарнинг шахсий билим ва салоҳиятидан  ташқари пухта стратегия, самарали институтлар, малакали мутахассислар ва инсон манфаатларига йўналтирилган бошқарувга ҳам боғлиқ. Бу жиҳатлар Абу Наср Форобийнинг «Фозил одамлар шаҳри» асарида илгари сурилган оқилона бошқарув, илм-маърифат ва халқ фаровонлиги ғоялари билан ҳамоҳангдир.

Яъни Форобийнинг қарашлари билан боғлиқ ҳолда қаралганда, бундай ислоҳотларнинг фалсафий мезони қуйидагича ифодаланиши мумкин: иқтисодий ўсиш инсоннинг ҳаёт сифатини яхшилашга, илм-маърифат эса унинг имкониятларини кенгайтиришга хизмат қилиши лозим.

Фозил шаҳардан фозил жамият сари

Форобийнинг «Фозил одамлар шаҳри» асари бугунги кунда ҳам фалсафа, сиёсатшунослик, ахлоқ ва ижтимоий тафаккур нуқтаи назаридан ўрганишга арзийдиган бой меросдир. Унинг ғоялари замонавий давлатнинг барча муаммоларига тайёр ечим бермайди, аммо жамият ва раҳбарликнинг мақсади ҳақида чуқур ўйлашга ундайди.

Бу меросдан бугун қандай амалий хулосалар чиқариш мумкин?

Раҳбарликнинг мақсади шахсий мавқени мустаҳкамлаш эмас, жамият учун аҳамиятли натижаларга эришиш бўлиши лозим. Илм ва тажриба қарорлар қабул қилишнинг асосий таянчларидан бирига айланиши керак. Адолат ва ахлоқ самарадорликка зид тушунчалар эмас. Аксинча, қонунийлик, шаффофлик ва ишонч узоқ муддатли тараққиёт учун муҳим шартлардир. Тараққиётни баҳолашда инсон қадри, ҳаёт сифати ва келажак авлодлар манфаатлари доимо эътибор марказида бўлиши керак.

Замон ўзгаради, раҳбарликнинг маънавий мезонлари эса сақланиб қолади

Бугун дунёда технологиялар янгиланмоқда, бошқарув усуллари ўзгармоқда, давлатлар ўртасидаги рақобат янги шаклларга кирмоқда. Сунъий интеллект маълумотларни таҳлил қилмоқда, рақамли платформалар жамоатчилик фикрига таъсир кўрсатмоқда, глобал муаммолар эса раҳбарлардан янада кенгроқ тафаккур ва масъулият талаб этмоқда.

Бироқ бу ўзгаришлар орасида инсон олдидаги асосий саволлар ўз аҳамиятини йўқотгани йўқ: адолат нима? Ҳақиқий фаровонлик қандай ўлчанади? Билим қайси мақсадга хизмат қилиши керак? Ҳокимият ва масъулият ўртасидаги мувозанат қандай таъминланади? Жамият келажаги учун бугун қандай қарорлар қабул қилиниши лозим?

Абу Наср Форобийнинг фалсафий мероси ана шу саволлар устида мулоҳаза юритишга ундайди.

Унинг фозил жамият ҳақидаги қарашларини бугунги кун билан боғлаганда, энг муҳим хулоса шундан иборатки, жамиятнинг юксалиши фақат иқтисодий имкониятлар ёки технологик устунлик билан эмас, балки уларни қайси мақсад йўлида ишлата олиши билан ҳам белгиланади.

Кучли раҳбар — фақат катта қарорлар қабул қиладиган инсон эмас. У қарорларининг оқибатини англайдиган, билимни қадрлайдиган, адолатга интиладиган, ўз хатоларини тан ола оладиган ва одамларнинг салоҳиятини ривожлантириш учун шароит яратадиган шахсдир.

Фозил жамият эса фақат идеал раҳбарга умид боғлайдиган жамият эмас. Унда билим қадрланади, инсон қадри ҳимоя қилинади, қонун ва масъулият устувор бўлади, ҳар бир инсоннинг ривожланиши умумий тараққиётнинг бир қисми сифатида қаралади.

Форобий бизга фақат қандай раҳбар бўлиш кераклигини эмас, раҳбарлик нима учун кераклигини ҳам англатади: инсонни юксалтириш, жамиятни камолга етказиш ва фаровонликни эзгулик билан уйғунлаштириш учун.

Шу боис буюк мутафаккирнинг мероси бугун фақат ўтмишни англаш воситаси эмас. У замонавий дунёнинг мураккаб саволларига маънавий мезонлар асосида ёндашиш, лидерлик маданиятини юксалтириш ва илм-маърифатга таянган жамият қуриш ҳақида фикр юритиш учун ҳам муҳим манбадир. Абу Наср Форобийнинг бой илмий-фалсафий меросини бугунги авлодга етказиш ва унинг ғояларини замонавий тараққиёт тамойиллари билан уйғунлаштиришда Ўзбекистондаги Ислом цивилизацияси маркази муҳим маърифий майдон ҳисобланади. Марказ музейининг Биринчи Ренессанс даври экспозициясида мутафаккирнинг илмий-фалсафий мероси Биринчи Ренессанс даврида Марказий Осиёда шаклланган юксак тафаккур анъаналари билан боғлиқ ҳолда намоён этилади.  Замонавий музей технологиялари ва интерактив ечимлар ташриф буюрувчиларга алломаларнинг илмий ғояларини чуқурроқ англаш имконини беради. Форобий мероси нафақат тарихий хотира, балки бугунги авлодни мустақил фикрлашга, илм-маърифатга интилишга ва жамият тараққиёти ҳақида мушоҳада юритишга ундайдиган маънавий бойлик сифатида ҳам аҳамият касб этади.

Абулфайз Сайидасқаров

P/S:Мақолани марказ расмий сайтига ҳавола билан кўчириб эълон қилиш мумкин