Янгиликлар

Эроннинг инглиз тилида чоп этиладиган нуфузли нашрларидан бири — Tehran Times газетасида «Эрон ва Ўзбекистон: Тошкентда муштарак тарих жонланади» (Iran and Uzbekistan: Where shared history comes alive in Tashkent) сарлавҳали мақола эълон қилинди. 2026 йил 20 октябрь куни чоп этилган мақолада журналист Афшин Мажлесий Ўзбекистондаги Ислом цивилизацияси марказига ташрифи таассуротлари билан ўртоқлашиб, Марказ экспозициялари орқали Ўзбекистон ва Эрон халқларини боғлаб турган муштарак тарих, буюк алломалар мероси, санъат ва илмий тафаккур анъаналарини ёритади. Муаллиф, шунингдек, Марказнинг маҳобатли меъморий қиёфаси, замонавий рақамли технологиялари, сунъий интеллект ечимлари ва ноёб тарихий экспонатлари ўтмишни бугунги авлод билан боғлашда муҳим аҳамият касб этишини таъкидлайди. Мақолада, айниқса, Ислом цивилизацияси маркази миллий меросни уни шакллантирган кенг минтақавий ва маданий алоқалар билан уйғун ҳолда намоён этаётгани алоҳида эътироф этилган.

Тошкентга ташриф буюрган эронлик журналист сифатида улкан Ислом цивилизацияси марказига икки хил нуқтаи назардан қарадим. Бир томондан, Ўзбекистон маданий меросининг чуқур қатламларини кашф этаётган сайёҳ эдим. Иккинчи томондан эса, бугунги хариталарда чизилган чегараларни ҳеч қачон тан олмаган цивилизациянинг таниш изларини излаётган эронлик эдим.

Мен бу изларни қўлёзмалар, санъат намуналари ва ҳаёти ҳамда илмий фаолияти Марказий Осиёни Эрон ва кенг ислом олами билан боғлаган алломалар номларида топдим. Уларнинг мероси кўргазма заллари бўйлаб саёҳатим давомида бир саволни қайта-қайта ўйлашга ундади: мамлакат ўз миллий тарихини қандай сақлаб қолиши ва шу билан бирга унинг энг буюк маданий ютуқлари кўпинча бошқа халқлар билан муштарак бўлганини қандай кўрсатиши мумкин?

Ислом цивилизацияси маркази бу саволга улкан кўламли бир жавобни таклиф этади. 2026 йил март ойида расман очилган ушбу мажмуа Тошкентнинг энг муҳим диний ва маданий масканларидан бири бўлган тарихий Ҳазрати Имом мажмуаси ёнида қад ростлаган.

Тарихни сўзлаб бериш учун яратилган бино

Ҳатто бир неча километр узоқликдан ҳам Ислом цивилизацияси марказини пайқамаслик қийин. Унинг ҳар бири тахминан 34 метр баландликдаги тўртта маҳобатли кириш пештоқи Ўзбекистоннинг турли ҳудудларида шаклланган меъморий анъаналарга таянади.

Шарқий кириш қисми Самарқанддаги Регистон майдонида жойлашган Улуғбек мадрасаси меъморчилигини ёдга солади. Ғарбий пештоқ Бухоронинг диний меъморчилигига хос хусусиятларни акс эттиради. Шимолий ва жанубий кириш қисмларида эса Хива, Шаҳрисабз, Қорақалпоғистон, Қўқон, Тошкент ва Термиз каби тарихий ҳудудлар ҳамда шаҳарларга хос меъморий ечимлар мужассамлашган.

Ушбу кириш пештоқлари биргаликда мамлакатнинг меъморий харитасини ҳосил қилади. Улар Ўзбекистон меросини фақат битта шаҳар, сулола ёки услуб билан чеклаб бўлмаслигини кўрсатади. Мамлакат маданияти кўплаб минтақавий анъаналар таъсирида шаклланган бўлиб, уларнинг ҳар бири ўзига хос шакл, ранг ва бадиий ифодани олиб кирган.

Мажмуа марказида 60 метрдан баланд гумбаз қад ростлаган. Бинонинг ички майдони 40 000 квадрат метрдан ортиқ бўлиб, унда кўргазма заллари, илмий-тадқиқот муассасалари, кутубхона, таълим майдонлари ва конференция ўтказиш учун мўлжалланган хоналар жойлашган. Расмий маълумотларда мазкур мажмуа мамлакатдаги сўнгги йилларда амалга оширилган энг йирик маданий лойиҳалардан бири сифатида эътироф этилади.

Ичкарига киргач, бинонинг кўлами янада яққол намоён бўлади. Кенг заллар кўргазма майдонларига туташган, оч рангли юзалар ва маҳобатли меъморий ечимлар эса ташриф буюрувчиларга экспонатлардан шошилмасдан баҳраманд бўлиш имконини беради.

Бироқ марказнинг энг қизиқарли жиҳати фақат унинг ҳажмида эмас. Асосий эътибор тарихни изчил ҳикояга айлантиришга қаратилган.

Ўтмишни бир-бирига боғлиқ бўлмаган нодир буюмлар тўплами сифатида кўрсатиш ўрнига, асосий экспозиция хронологик йўналиш асосида ташкил этилган. Саёҳат Марказий Осиёнинг қадимги цивилизацияларидан бошланиб, минтақанинг исломгача бўлган мероси орқали давом этади. Сўнг VIII–XIII асрлардаги илмий ва маданий юксалиш даврига ўтилади, ундан кейин эса XIV–XVI асрлардаги санъат ва сиёсий тараққиёт билан боғлиқ ютуқлар ёритилади. Якуний бўлим замонавий Ўзбекистон ва унинг янги маданий уйғониш ҳақидаги қарашларига бағишланган.

Бу тартиб муҳим бир фикрни илгари суради: Марказий Осиёдаги ислом цивилизацияси тарихи ислом динининг кириб келиши билан бошланмаган ва муайян сулоланинг таназзули билан тугамаган. Унгача мавжуд бўлган жамиятлар негизида шаклланган ушбу цивилизация асрлар давомидаги алмашинув, мослашув ва интеллектуал изланишлар орқали ривожланган.

“Буюк сиймолар галереяси” зали: чегаралардан устун турган алломалар

Эътиборни тортадиган дастлабки масканлардан бири — “Буюк сиймолар галереяси” зали. Бу ерда улкан мозаик панноларда ислом олами тарихида муҳим ўрин тутган мутафаккирлар образлари жонли тарзда акс эттирилган.

Улар орасида исломий илмий анъанада Ибн Сино номи билан машҳур бўлган Авиценна, алгебра асосларининг шаклланишига катта ҳисса қўшган  Хоразмий, математика, астрономия, география ва бошқа соҳаларда тадқиқотлар олиб борган Абу Райҳон Беруний, шунингдек, Арастудан кейинги «Иккинчи муаллим» деб аталган файласуф Абу Наср Форобий бор.

Ушбу портретлар минглаб майда мозаика бўлакларидан йиғилган. Узоқдан қаралганда, улар маҳобатли тасвирларни ҳосил қилади. Яқиндан эса ҳар бир бўлакни аниқлик ва сабр билан жойлаштириш орқали бутун бир композиция яратиш учун қанчалик катта маҳорат талаб этилганини кўриш мумкин.

Бу манзара ҳам бадиий, ҳам рамзий таъсирга эга. Ҳар бир аллома ғоялари анча кенг интеллектуал олам шаклланишига ҳисса қўшган мустақил шахс сифатида намоён бўлади.

Қадимги дунёга назар

Марказнинг тарихий саёҳати ислом давридан анча олдинги замонларга бориб тақалади. Исломгача бўлган меросга бағишланган заллардаги археологик буюмлар Марказий Осиёда минглаб йиллар давомида инсонлар яшагани, санъат намуналари яратилгани ва турли маданиятлар ўзаро алоқада бўлганини кўрсатади.

Экспозиция материалларида тилга олинган кўплаб буюмлар орасида тахминан 80 000 йил аввалги даврга мансуб Обираҳмат манзилгоҳи билан боғлиқ тош қуроллар ва ўқ учлари ҳам бор. Шунингдек, қадимги Бақтрия билан боғлиқ олтин тақинчоқлар ва бошқа топилмалар намойиш этилган. Тарихий Бақтрия ҳудуди ҳозирги Ўзбекистон, Афғонистон ва Тожикистоннинг айрим қисмларини қамраб олган.

Диққатни тортувчи экспонатлардан яна бири — “Кушон шаҳзодасининг боши” деб номланган ҳайкалтарошлик асари. Милодий I–II асрларга мансуб ушбу топилма Ўзбекистон жанубидаги Далварзинтепадан топилган. Унинг юз чизгилари ва сақланиб қолган майда тафсилотлари Кушон империяси даврида ривожланган бадиий маданият ҳақида тасаввур беради. Мазкур империя ҳудудлари Марказий ва Жанубий Осиёнинг бир қисмини боғлаб турган.

Унга яқин жойда милоддан аввалги I минг йилликка мансуб буғу ҳайкалчаси намойиш этилган. У қадимги санъат анъаналарида ҳайвонлар рамзий аҳамиятга эга бўлганини эслатади. Бу экспонат қўлёзмалар ва диний буюмлар намойиш этилган заллардан фарқли муҳитни ҳосил қилади. Бу ерда ташриф буюрувчилар ислом дини пайдо бўлишидан анча олдин ўз эътиқоди ва бадиий ифода усулларини шакллантирган жамиятлар билан танишади.

Экспонатлар Ўзбекистон тарихини фақат ҳозирги шаклидаги ўзбек давлатчилиги тарихи орқали тушуниш мумкин, деган қарашни ҳам қайта кўриб чиқишга ундайди. Бу ҳудудда кўплаб халқлар, тиллар, динлар ва сиёсий тузумлар мавжуд бўлган. Суғд, Бақтрия, Хоразм, форс, туркий ва бошқа маданий анъаналар кенг тарихий манзаранинг бир қисмини ташкил этган.

Эронлик ташриф буюрувчи сифатида мен учун экспозициянинг бу қисми айниқса яқин туюлди. Қадимги Бақтрия ва унинг атрофидаги ҳудудлар тил, дин, савдо-сотиқ ва сиёсий алоқалар орқали Эрон маданий олами билан боғланган. Бу алоқалар оддий ва ўзгармас бўлмаган, аммо улар ҳозирги Эрон ва унинг қўшнилари жойлашган ҳудудлар тарихининг муҳим қисмини ташкил этган.

Технология тарихни яқинлаштирганда

Хронологик тартибда ташкил этилган кўргазма заллари турли рақамли инсталляциялар билан бойитилган. Кўп тилли экранларда экспонатлар ҳақида маълумотлар берилган, рақамли реконструкциялар эса тарихий бинолар ва шаҳарларни ўз давридаги муҳитда тасаввур қилиш имконини яратади. Интерактив экранлар орқали ташриф буюрувчилар тарихий даврларни фақат ахборот ёзувлари ва шиша витриналар ёрдамида тушуниш қийин бўлган усулларда ўрганиши мумкин.

Энг қизиқарли жиҳатлардан айримлари алломалар портретларини жонлантириш ва уларнинг кашфиётларини шахсий ҳикоя шаклида тақдим этиш учун сунъий интеллектдан фойдаланади. Ташриф буюрувчи қисқача таржимаи ҳолни ўқиш билангина чекланмай, тарихий шахснинг рақамли образи орқали унинг илмий фаолиятининг айрим жиҳатлари билан танишиши мумкин.

Бундай экспозициялар, айниқса, ёш ташриф буюрувчилар ёки ислом илмий мероси тарихидан яхши хабардор бўлмаган инсонлар учун мураккаб мавзуларни тушунарли қилади. Математика, фалсафа ва астрономия фақат саналар ва техник атамалар орқали тақдим этилганда узоқ ва мавҳум туюлиши мумкин. Рақамли йўлбошчи эса уларни инсоннинг қизиқиши, илмий баҳслари ва кашфиётлари ҳақидаги ҳикояларга айлантиришга ёрдам беради.

Энг таъсирчан инсталляциялардан бири — Буюк ипак йўлининг интерактив харитаси. Тарихий савдо тармоғи китобларда кўпинча узоқ шаҳарларни бирлаштирувчи чизиқлар сифатида тасвирланади. Бу ерда эса унинг йўналишлари ҳаракат ва алмашинув йўллари сифатида намоён бўлиб, савдогарлар, диний уламолар, дипломатлар, санъаткорлар ва ғоялар минтақалар ўртасида қандай ҳаракатланганини англашга ёрдам беради.

Буюк ипак йўли ягона ва ўзгармас йўналишга эга бўлган битта йўл эмас эди. У кўп асрлар давомида Шарқий Осиё, Марказий Осиё, Яқин Шарқ ва Европани боғлаб турган, вақт ўтиши билан ўзгариб борган қуруқлик ва бошқа алоқа йўллари тармоғи эди. Унинг аҳамияти фақат ташилган товарларда эмас, балки улар билан бирга тарқалган билимлар ва бадиий анъаналарда ҳам намоён бўлган. Шунинг учун ҳам бу тарихий тармоқ баъзан “Буюк ипак йўли” эмас, балки “Буюк ипак йўллари” деб аталади.

Харитага қараб, минтақамиз тарихи кўпинча алоҳида миллий қисмларга бўлиб ўрганилиши, ҳолбуки тарихий далиллар доимий ўзаро алоқаларни кўрсатиши ҳақида ўйладим. Самарқанд, Бухоро ва Хивани боғлаган йўллар уларни жануб ва ғарбдаги, жумладан, тарихий Эрон шаҳарлари билан ҳам туташтирган.

Бошқа интерактив воситалар ташрифни янада қизиқарли қилади. Ташриф буюрувчилар виртуал камондан ўқ отиш симуляциясини синаб кўриши ёки анъанавий тандирга ҳаво етказиб берувчи дамни намойиш этувчи инсталляция билан танишиши мумкин. Замонавий Ўзбекистонга бағишланган залда эса Humo AI рақамли ёрдамчиси марказ ва мамлакат тарихи ҳақидаги саволларга жавоб беради.

Бундай машғулотлар қадимги қўлёзмалардан анча узоқдек кўриниши мумкин. Бироқ улар ташриф буюрувчиларни савол беришга ундаса, ўз вазифасини бажарган бўлади. Музей — фақат ўтмишни томоша қилиш жойи эмас. У одамлар қандай яшагани, ишлагани, овқат тайёрлагани, саёҳат қилгани ва ўз дунёсини қандай англаганини кашф этиш маскани ҳамдир.

Қуръон зали ва узоқ сафарни босиб ўтган қўлёзма

Марказдаги энг сокин ва улуғвор маскан — Муқаддас Қуръон зали. Тахминан 1 200 квадрат метр майдонни эгаллаган ушбу зал мажмуанинг рамзий маркази ҳисобланади.

Зал ўзининг маҳобатли кўлами билан ҳайратлантиради. Деворлар пушти мармар билан қопланган, юқорида эса улкан қандил осилиб турибди. Қуръон оятлари битилган ипак гиламлар бу маконга янада нафислик бағишлайди.

Бироқ бу ернинг асосий диққат маркази меъморий безаклар эмас, балки қўлёзмадир.

Усмон Қуръони, Усмон Мусҳафи ёки Самарқанд куфий Қуръони номлари билан танилган ушбу қўлёзма анъанавий равишда учинчи халифа Усмон ибн Аффон билан боғланади ва VII асрга мансуб деб қаралади. У энг машҳур қадимий Қуръон қўлёзмаларидан бири бўлиб, 1997 йилда ЮНЕСКОнинг “Жаҳон хотираси” халқаро реестрига киритилган.

Кенг тарқалган маълумотларга кўра, қўлёзма XIV аср охирида Амир Темур ҳукмронлиги даврида Самарқандга олиб келинган. У бир неча аср давомида шу ерда сақланган, кейин эса XIX асрда Россия империяси ҳукмронлиги даврида Санкт-Петербургга кўчирилган. Инқилобий даврда яна бир неча марта жойи ўзгарганидан сўнг, 1924 йилда Тошкентга қайтарилган.

Ташриф буюрувчилар қўлёзмага ҳурмат юзасидан маълум масофадан туриб қарашади, асл нусхани суратга олиш эса чекланган. Унинг тарихи, ёзув услуби ва аҳамиятини тушунтириш учун нусхалар ҳамда мультимедиа материалларидан фойдаланилади. Бу чекловлар тушунарли: нозик ва қадимий қўлёзмани ортиқча ёруғлик, қўл билан ушлаш ва бошқа хавфлардан ҳимоя қилиш зарур.

Залда турганимда, улкан макон билан унинг марказидаги кичик ҳажмли буюм ўртасидаги тафовут мени ўйлантирди. Қандил, мармар ва гиламлар улуғворлик муҳитини яратади, аммо қўлёзманинг ўзи ёзувлар битилган варақлардан иборат. Унинг қадри диний маъноси, босиб ўтган тарихи ва уни асрлар давомида муқаддас хазина сифатида эъзозлаган авлодлар билан белгиланади.

Маданий чегаралардан ўтган артефактлар

Марказнинг бошқа залларида диний буюмлар, археологик топилмалар, қўлёзмалар, матолар ва санъат асарлари орқали тарих янада кенгроқ ёритилади. Айрим экспонатлар Ўзбекистон музейларидан олинган, бошқалари эса халқаро аукционлар ёки хорижий муассасалар билан ҳамкорлик орқали қўлга киритилган. Асл нусхалар хорижда сақланаётган ҳолларда эса муҳим буюмларни ташриф буюрувчиларга намойиш этиш учун илмий асосда тайёрланган нусхалардан фойдаланилади.

Диний экспонатлар орасида 1859 йилга мансуб Маккадаги Каъбани қоплаб турувчи кисва матосининг бир бўлаги ҳамда Каъбага тегишли тарихий калитлар бор. Бундай буюмлар исломий диний ҳаётнинг кенг географиясини ва унинг энг муқаддас масканлари атрофида шаклланган бадиий анъаналарни акс эттиради.

VIII–XIII асрларни қамраб олган Биринчи Шарқ Уйғониш даврига бағишланган галереяларда қўлёзмалар, тангалар, меъморий макетлар ва нозик ишланган буюмлар намойиш этилади. Бу ерда Имом ал-Бухорийнинг ҳадислар тўплами бўлган «Ал-Жомеъ ас-саҳиҳ» асарининг нусхаси Абу Наср Форобийнинг «Фозил одамлар шаҳри» номи билан машҳур фалсафий асарининг кейинги даврга мансуб қўлёзмаси билан бир қаторда жойлашган.

Бу асарларнинг бир маконда намойиш этилиши диний билимларни фалсафа, илм-фан ва жамиятни ўрганиш билан боғлайди. Ислом интеллектуал тарихини фақат илоҳиёт доирасида тушуниб бўлмайди. У тиббиёт, математика, мантиқ, астрономия, ахлоқ ва сиёсий ҳаётга оид баҳсларни ҳам қамраб олади.

Темурийлар даврига бағишланган бўлим ташриф буюрувчиларни бадиий юксалиш ва улкан мақсадлар ҳукм сурган бошқа бир оламга олиб киради. Амир Темур ва унинг авлодлари меъморчилик, илм-фан ва санъатни қўллаб-қувватлаб, кенг ҳудудлардан истеъдодли кишиларни жалб қилган сарой маданиятини ривожлантирган.

Экспозицияда Амир Темурга тегишли фармон, XV асрнинг биринчи ярмига мансуб ипак тўн ҳамда XV–XVI асрларга оид миниатюралар мавжуд. Айрим миниатюралар Бухоро ва Эроннинг Шероз шаҳри билан боғлиқ. Бу эса Марказий Осиё ва Эрон санъати ўртасидаги яқин муносабатларни тушунишга интилган ҳар бир киши учун муҳим тафсилотдир.

Шероз форс миниатюра санъати, китобат ва хаттотликнинг йирик марказларидан бири бўлган. Рассомлар, бадиий усуллар ва тасвирий ғоялар турли устахоналар ҳамда саройлар ўртасида тарқалган. Бу жараён баъзан сиёсий ҳудудлари ҳозирги алоҳида давлатлар жойлашган ерларни қамраб олган ҳукмдорлар ҳомийлигида кечган.

Ушбу миниатюраларга қарар эканман, ўзбек ва эрон мероси ўртасида қатъий чегарани кўрмадим. Аксинча, усталар, ҳомийлар ва томошабинлар ўртасидаги узоқ давом этган мулоқот жараёнида шаклланган бадиий тилни кўрдим. Асарлар муайян жой ва даврга тегишли бўлса-да, уларнинг таъсирини битта замонавий давлат чегараси билан чеклаб бўлмайди.

Худди шу фикрни Марказий Осиёда чуқур из қолдирган форс адабиёти ва меъморчилиги ҳақида ҳам айтиш мумкин. Форс тили адабиёт ва маъмурий бошқарувда кенг қўлланган, туркий тиллар ва анъаналар эса минтақа маданий ҳаётида тобора муҳим ўрин эгаллаган. Бу тарихлар бир-бирини тўғри чизиқ бўйлаб алмаштирмаган, балки ўзаро уйғунлашиб, бир-бирига таъсир кўрсатиб ривожланган.

Менимча, марказнинг энг муҳим имкониятларидан бири ҳам шунда: Ўзбекистон миллий тарихини уни шакллантиришга ҳисса қўшган кенг дунёдан ажратмаган ҳолда намойиш этиш.

Ташриф буюрувчи таассуроти

Марказнинг замонавий технологиялари ва маҳобатли бинолари дастлабки таассуротни осонгина эгаллаб олиши мумкин. Бироқ музейнинг ҳақиқий қиймати ташриф буюрувчилар ундан қандай хулосалар билан чиқишида намоён бўлади.

Ташриф давомида рафиқаси ва қизи билан келган ўрта ёшли бир киши бу ердаги таассуротлар оддий витриналардаги буюмларни томоша қилишдан анча кенг эканини таъкидлади. Унинг айтишича, иммерсив заллар ва мультимедиа инсталляциялари ташриф буюрувчиларга Ўзбекистоннинг тарихий шаҳарларини рақамли қайта тикланган муҳитда кўриш, шунингдек, илм-фан кашфиётлари билан уларни амалга оширган алломаларнинг рақамли образлари орқали танишиш имконини беради.

Албатта, барча ташриф буюрувчилар экспозицияларни бир хил қабул қилади, деб айта олмайман. Бир оила билан бўлган суҳбат бино остонасидан қадам қўйган ҳар бир инсоннинг фикрини ифодалай олмайди. Бироқ марказда тарихий буюмлар, улар ҳақидаги маълумотлар ва интерактив ўрганиш усулларининг уйғунлашгани турли қизиқишлар ва тарихий билим даражасига эга бўлган аудиторияни қамраб олиш имконини беради.

Галереяларда ва улардан ташқаридаги Эрон

Марказ бўйлаб юрар эканман, хаёлим қайта-қайта Эронга қайтди.

Бу бино Эрон тарихини ҳикоя қилишга интилгани учун эмас. Марказнинг асосий мақсади — Ўзбекистон меросини мамлакатнинг тарихий шаҳарлари, археологик ёдгорликлари, диний анъаналари ва интеллектуал ютуқлари орқали намойиш этиш. Бироқ бу тарихни ўзи шаклланган кенг маданий оламни эътироф этмасдан туриб тўлиқ англаб бўлмайди.

Шероз миниатюраларининг намойиш этилиши бунга мисол бўла олади. Ибн Сино ва Беруний каби алломаларнинг ҳаёти ҳам яна бир далилдир. Форс адабиёти, хаттотлик, меъморчилик ва илмий мероснинг кенг таъсири эса бу алоқаларни янада кўпроқ намоён этади.

Ислом цивилизацияси марказидан чиқар эканман, бир савол хаёлимда қолди: Нега бунчалик бой ва хилма-хил тарихий меросга эга бўлган Эрон ҳам ҳалигача ўз цивилизациясининг турли даврларини ягона маконда бирлаштирадиган, пухта илмий тадқиқотлар, замонавий музей дизайни ва интерактив технологияларни уйғунлаштирган шундай кенг кўламли жамоатчилик муассасасини ташкил этмаган?