Янгиликлар

Ўзбекистондаги Ислом цивилизацияси маркази кутубхонасида тарихий меросни асраб-авайлаш ва замонавий технологиялар имкониятларини уйғунлаштириш йўлида муҳим қадам қўйилди. Халқаро Bibliotheca компаниясининг расмий веб-сайтида эълон қилинган «Islamic Civilization Center: RFID» мақоласида Марказ кутубхонасида RFID технологияси асосидаги автоматлаштирилган тизим жорий этилгани, 200 мингта RFID ёрлиғи, ўз-ўзига хизмат кўрсатиш киосклари, хавфсизлик дарвозалари ва рақамли ресурслардан фойдаланиш имкониятлари ҳақида сўз боради. Муаллиф Марказ тажрибасини кўп асрлик исломий илмий меросни замонавий кутубхона инфратузилмаси билан боғлашнинг муҳим намунаси сифатида баҳолайди.

Муаммо
Ўзбекистонда асрлар давомида шаклланган ислом илм-фани меросини асраб-авайлаш ва кенг жамоатчиликка етказишга бағишланган муҳим муассаса — Ислом цивилизацияси марказини очишга тайёргарлик кўрилаётган бир пайтда, лойиҳанинг юксак мақсадларига мос келадиган кутубхона инфратузилмасини яратиш зарурати юзага келди. У замонавий, хавфсиз, халқаро стандартларга мувофиқ бўлиши, шу билан бирга, кенг ва турли тоифалардан иборат халқаро аудитория учун очиқ ҳамда фойдаланишга қулай бўлиши лозим эди.

Ечим
Bibliotheca компанияси ва унинг Марказий Осиёдаги расмий ҳамкори SmartLibrary RFID технологиясига асосланган кутубхонани автоматлаштиришнинг тўлиқ экотизимини жорий этди. Ушбу тизим selfCheck™ 3000 ўз-ўзига хизмат кўрсатиш киосклари, RFID gate ultra хавфсизлик дарвозалари, DLA inventoryWand инвентаризация қурилмаси, ҳимояловчи экранга эга RFID иш станциялари, 200 000 та RFID ёрлиғи, Hublet планшетларини вақтинча фойдаланишга бериш қурилмалари ҳамда uniFi+ интеграциялашган коммуникация ечимини ўз ичига олади. Буларнинг барчаси операцион жараёнларни бошидан охиригача режалаштириш ва техник қўллаб-қувватлаш билан таъминланди.

Натижа
2026 йил март ойида очилган Марказ дунёнинг турли мамлакатларидан тадқиқотчилар, талабалар, олимлар ва сайёҳларни қабул қилишга мўлжалланган бўлиб, уларга тезкор хизмат кўрсатиш, кучайтирилган хавфсизлик, кутубхона фондини мақбул бошқариш ҳамда ҳақиқатан замонавий, фойдаланувчилар учун қулай тадқиқот муҳитини таклиф этади.

2026 йил 23 сентябрь

Ўзбекистон кўп асрлик ислом илм-фани меросини жаҳон аудиториясига намойиш этишга қодир бўлган улкан муассасани барпо этишга киришганида, кўзланган мақсад ғишт ва мозаикалардан анча кенг эди. Тошкентдаги Ислом цивилизацияси маркази ислом дунёси учун янги интеллектуал ва маданий марказ сифатида тасаввур қилинди. Бу ерда Имом ал-Бухорий сингари Ўзбекистон заминида туғилган алломалар меросини эъзозлаш билан бир қаторда, ташриф буюрувчилар, тадқиқотчилар ва талабаларга чинакам замонавий муҳитни тақдим этиш мақсад қилинди.

Ушбу юксак мақсадга эришиш учун Марказга халқаро стандартларга мувофиқ қурилган, тезкор, хавфсиз, фойдаланиш ва керакли маълумотларни топиш осон бўлган, халқаро миқёсдаги олимлардан тортиб илк бор келган сайёҳларгача хизмат кўрсатиш имкониятига эга мослашувчан кутубхона инфратузилмаси зарур эди. Мазкур кенг кўламли муҳитни қўллаб-қувватлаш ва ушбу ғояни рўёбга чиқаришга кўмаклашиш мақсадида Bibliotheca компанияси RFID технологиясига асосланган кутубхона автоматлаштириш тизимлари ва ўз-ўзига хизмат кўрсатиш технологиялари мажмуасини тақдим этди. Бу Марказда тарихий мерос ва инновациялар узвий уйғунлашган кутубхона муҳитини яратишга хизмат қилди.

Тахминан 3 105 квадрат метр майдонни эгаллаган ва қарийб 300 нафар китобхонга мўлжалланган кутубхона қадимий қўлёзмалар, илмий ва адабий асарлар, тарихий нашрлар, маданий манбалар ҳамда нодир тўпламларни ўзида бирлаштиради.

Маданий ва интеллектуал кашфиётнинг янги модели 

Ислом цивилизацияси маркази лойиҳасининг ўзига хос жиҳати, аввало, технология ва тарихий мерос ўртасидаги ўзаро боғлиқликда намоён бўлади.

Марказий Осиё учта йирик Ренессанс даврини бошдан кечирган бўлиб, Марказ ташриф буюрувчиларга ушбу даврлар билан боғлиқ интеллектуал, илмий, маданий ва маънавий ютуқларни англашга кўмаклашишни мақсад қилган. Унинг экспозициялари тарихий материалларни интерактив ва рақамли технологиялар билан уйғунлаштириб, тарихни замонавий шаклларда ҳис этиш мумкин бўлган муҳитни яратади.

Кутубхона ушбу ёндашувни тадқиқот муҳитига ҳам татбиқ этади. Бу ерда RFID технологияси кутубхона фондида сақланаётган мероснинг ўрнини босмайди. Аксинча, у мазкур меросдан фойдаланиш, уни бошқариш ва топиш имкониятларини кенгайтиради.

Марказ илмий тадқиқотлар, таълим ва маданий меросни ўрганиш маскани сифатида ривожланиб борар экан, унинг кутубхонаси кенг фойдаланувчилар ҳамжамиятига хизмат кўрсатиш учун зарур технологик асосга эга.

Жаҳон даражасидаги мақсад жаҳон даражасидаги инфратузилмани талаб қилади

Марказнинг миссияси бошиданоқ юксак мақсадларни қамраб олган эди: Ўзбекистонни ислом илм-фани ва маърифати маркази сифатида намоён этиш, шу билан бирга, ҳақиқатан халқаро аудиторияни қабул қилиш имкониятига эга музей ва илмий-тадқиқот кутубхонасини яратиш. Бу кутубхона фақат анъанавий карточкали каталогни рақамлаштириш билан чекланмаслиги кераклигини англатарди. У бой кутубхона фондидан эркин фойдаланишни таъминлаши, қимматли ва кўп ҳолларда нодир материалларни ҳимоя қилиши, шунингдек, бугунги тадқиқотчилар ва ташриф буюрувчилар етакчи маданий муассасалардан кутадиган тўсиқларсиз, қулай ўз-ўзига хизмат кўрсатиш имкониятини тақдим этиши зарур эди.

Бунга эришиш учун катта миқёсда ишончли ишлай оладиган, ўзига хос меъморий маконга уйғун тарзда жойлаштириладиган, кутубхона материалларининг кундалик айланмаси ва фондни узоқ муддатли бошқаришни қўллаб-қувватлайдиган, шу билан бирга, фонд хавфсизлигини таъминлайдиган технологиялар талаб этилди.

Лойиҳада технологиялар анъанавий кутубхона моделига қўшимча восита сифатида қаралмади. Аксинча, улар фойдаланувчиларнинг ресурсларни излаб топиши, материалларни вақтинча фойдаланиш учун олиши, рақамли контентдан фойдаланиши ва кутубхона муҳити билан ўзаро алоқасини таъминловчи жараёнларга бевосита интеграция қилинди.

RFID технологияси асосидаги тўлиқ автоматлаштириш

Bibliotheca компанияси ва унинг Марказий Осиёдаги расмий ҳамкори SmartLibrary Марказдаги жараёнларни рақамлаштириш ва соддалаштириш мақсадида RFID технологиясига асосланган кутубхонани автоматлаштиришнинг комплекс ечимини жорий этди. Тизим материалларни мустақил равишда вақтинча фойдаланиш учун расмийлаштириш, инвентаризация ва фондни самарали бошқариш, ишончли хавфсизлик ҳамда китобхонлар учун умуман янгиланган хизмат кўрсатиш муҳитини таъминлайди. Буларнинг барчаси Марказнинг кенг кўламли фондидаги материалларни осон топиш ва улардан фойдаланиш имконини берувчи очиқ фойдаланиш мумкин бўлган маълумотлар базасига асосланади.

Ушбу технологиялар биргаликда кутубхона ходимларининг операцион эҳтиёжларини ҳамда рақамли муҳитга мослашган аудиториянинг талабларини қондирувчи интеграциялашган инфратузилмани шакллантиради. RFID технологияси жорий этилган муҳит кутубхонадаги кундалик жараёнлар самарадорлигини оширишга хизмат қилади. Бу эса ходимларга тадқиқотларни ва фойдаланувчиларни қўллаб-қувватлаш учун кўпроқ вақт ажратиш, ташриф буюрувчиларга эса хизматлардан мустақил равишда фойдаланиш имконини беради.

Фойдаланувчиларга мустақиллик берувчи ўз-ўзига хизмат кўрсатиш тизими

Ўз-ўзига хизмат кўрсатиш Марказнинг замонавий кутубхона муҳитида муҳим ўрин тутади. selfCheck 3000 ёрдамида фойдаланувчилар материалларни вақтинча фойдаланиш учун олиш операцияларини мустақил бажариши мумкин. Бу жараёндаги қийинчиликларни камайтиради ва хизмат кўрсатишнинг янада мослашувчан муҳитини яратишга ёрдам беради.

Мазкур ёндашув маҳаллий китобхонлар ва талабалардан тортиб тадқиқотчилар ҳамда халқаро олимларгача бўлган турли аудиторияга хизмат кўрсатиши кутилаётган кутубхона учун айниқса муҳимдир. Асосий мақсад билим манбаларидан фойдаланишни имкон қадар тушунарли ва самарали қилишдан иборат. Ўз-ўзига хизмат кўрсатиш тизимининг асосида ётувчи RFID технологияси фойдаланувчиларни кутубхона фонди билан боғлашга кўмаклашади, шу билан бирга, фондни аниқ ва самарали бошқаришни таъминлайди.

RFID технологияси ёрдамида кутубхона фондини бошқариш

Илмий манбалар, нодир нашрлар, қўлёзмалар ва маданий аҳамиятга эга материалларни ўз ичига олган фондни бошқариш юқори аниқликни талаб этади.

Марказ кутубхонаси Ўзбекистоннинг миллий мероси, шунингдек, жаҳон маънавий ва интеллектуал тарихини ўрганишга хизмат қиладиган йирик илмий ресурс сифатида ривожлантирилмоқда. Марказ ўз кутубхонасини ривожлантиришда рақамлаштириш, электрон каталоглар, кўп тилли тадқиқот ресурслари ва замонавий технологияларнинг муҳим аҳамиятини ҳам таъкидлаб келмоқда.

Bibliotheca компаниясининг RFID инфратузилмаси ушбу мақсадни қўллаб-қувватлайди. DLA inventoryWand қурилмаси кутубхона ходимларига инвентаризация ишларини самарали бажаришда ёрдам беради, RFID иш станциялари эса тегишли ёрлиқлар билан белгиланган материалларни қайта ишлаш ва бошқаришни таъминлайди. Лойиҳани амалга ошириш доирасида 200 000 та RFID ёрлиғи жорий этилган бўлиб, мазкур инфратузилма катта ҳажмдаги ва тобора кенгайиб бораётган фондни бошқариш учун миқёслаштириш имкониятига эга асосни яратади.

RFID идентификацияси ва кутубхона автоматлаштириш тизимларининг бундай уйғунлиги инвентаризация аниқлигини ошириш, фонд билан ишлаш жараёнларини соддалаштириш ҳамда кутубхона ходимларига материаллар ҳолати ва ҳаракати устидан янада кенгроқ назорат имкониятини тақдим этишга ёрдам беради.

Босма саҳифалардан ташқари рақамли ресурслардан фойдаланиш имкониятлари

Кутубхонадаги технологик имкониятлар фақат китоблар билан чекланмайди. Рақамли трансформацияни такомиллаштириш ва жадаллаштириш мақсадида Hublet планшет станциялари ўрнатилди. Улар фойдаланувчиларга планшетларни вақтинча фойдаланиш учун олиш, электрон ресурслардан ҳамда Марказ ва унинг кутубхонаси ҳақидаги маълумотлардан фойдаланиш имконини беради.

Hublet тизимининг жорий этилиши кутубхонадан фойдаланиш тажрибасига яна бир йўналишни — талабга кўра рақамли ресурслардан фойдаланиш имкониятини қўшади. Планшетлар кутубхона ходимлари томонидан бевосита бошқарилиши мумкин. Ходимлар уларда фойдаланиш мумкин бўлган иловалар ва веб-саҳифаларни назорат қила олади.

Қурилмалар гигиена ва шахсий маълумотлар махфийлигини ҳисобга олган ҳолда ишлаб чиқилган бўлиб, планшет қайтарилганда фойдаланувчи маълумотлари автоматик равишда ўчирилади. Бу кутубхонанинг жисмоний фондлари билан бугунги тадқиқотчилар ва таълим олувчилар томонидан тобора кўпроқ талаб қилинаётган рақамли ресурслар ўртасида амалий боғлиқликни яратади.

Фойдаланувчилар учун қулайликни сақлаган ҳолда хавфсизликни таъминлаш

Кутубхона фондида нодир ва тарихий аҳамиятга эга материаллар мавжуд бўлганида, уларни муҳофаза қилиш айниқса муҳим аҳамият касб этади. RFID gate ultra қурилмалари кутубхонанинг кириш ва чиқиш жойларида RFID технологиясига асосланган хавфсизлик тизимини таъминлайди. Бу очиқ ва меҳмондўст муҳитни сақлаган ҳолда фондни ҳимоя қилишга ёрдам беради.

RFID технологияси кутубхона инфратузилмасининг бир нечта йўналишида қўлланилгани сабабли хавфсизлик алоҳида вазифа эмас, балки кенгроқ технологик экотизимнинг бир қисмига айланади. Натижада фондни муҳофаза қилиш, материаллар айланмаси ва кутубхона бошқарувига нисбатан янада яхлит ёндашув шаклланади.

uniFi+ орқали кутубхона тизимларини ўзаро боғлаш

Замонавий кутубхона учун алоҳида технологияларнинг ўзи етарли эмас. У инсонлар, хизматлар ва рақамли муҳит ўртасидаги ўзаро алоқани ҳам таъминлаши керак. Шу сабабли лойиҳа Bibliotheca компаниясининг интеграциялашган тармоқ ечими — uniFi+ тизимини ҳам ўз ичига олади. У технологияларга бой кутубхона муҳити учун зарур рақамли уланишни таъминлашга ёрдам беради.

RFID автоматлаштириш тизими ва Hublet рақамли хизматлари билан биргаликда тармоқ инфратузилмаси Марказнинг жисмоний ва рақамли ресурслар узвий уйғунликда мавжуд бўла оладиган замонавий билим муҳитини яратишга қаратилган мақсадини қўллаб-қувватлайди.

Ўзбекистонда кутубхоналар келажагига назар

Ислом цивилизацияси маркази кутубхоналар ўз маданий вазифалари билан чуқур боғлиқлигини сақлаган ҳолда қандай ривожланиши мумкинлигининг муҳим намунасидир. RFID кутубхона технологиялари, материалларни мустақил равишда вақтинча фойдаланиш учун олиш, фондни бошқариш, хавфсизлик, планшетлар орқали рақамли ресурслардан фойдаланиш ва интеграциялашган алоқа имкониятларини бирлаштириш орқали Марказ янги авлод китобхонлари ва тадқиқотчиларининг эҳтиёжларини қондиришга мўлжалланган замонавий инфратузилмани яратди.

Кутубхона аллақачон фаол интеллектуал маконга айланиб бормоқда. Марказ илмий тадбирлар, тадқиқот фаолияти, электрон ресурслар ва кенгайиб бораётган фонд ҳақида маълумот бермоқда.

Ўзбекистон учун ушбу лойиҳа кутубхона технологияларига киритилган инвестициялар маданий меросни асраб-авайлаш ва билимларни улашишга қаратилган кенгроқ мақсадларга қандай ҳисса қўшиши мумкинлигини намоён этади. Ташриф буюрувчилар ва тадқиқотчилар учун эса у шунчалик муҳим бўлган яна бир имкониятни — кўп асрлик билимларни рақамли давр воситалари орқали ўрганиш мумкин бўлган маконни тақдим этади.

Ислом цивилизацияси маркази фақат ўтмишни кашф этиш маскани эмас. Унинг кутубхонаси келгусидаги имкониятларни кашф этишга хизмат қиладиган инфратузилмани шакллантиришга ҳисса қўшмоқда.