Янгиликлар

Ўзбекистондаги Ислом цивилизацияси марказидан маърифий ташаббус

Тарихни асраш учун уни фақат тошларга муҳрлаш ёки қадимий қўлёзмаларда сақлашнинг ўзи кифоя эмас — уни бугунги авлод тушунадиган тилда етказиш ҳам зарур. Ўзбекистондаги Ислом цивилизацияси марказида тайёрланаётган «Маънавият манзиллари» туркумидаги рисолалар мамлакатимиз зиёратгоҳлари, буюк алломалар ва маънавий мерос ҳақидаги билимларни равон ўзбек тилида кенг жамоатчиликка етказишни мақсад қилган. Ўзбек тили байрами арафасида бу ташаббус она тилининг нафақат миллий ўзлик ифодаси, балки тарихий хотирани сақлаш ва илм-маърифатни авлодларга етказиш воситаси сифатидаги аҳамиятини яна бир бор намоён этади.

21 октябрь — Ўзбек тили байрами куни она тилининг миллий ўзлик ва тарихий хотирани сақлашдаги ўрнини яна бир бор эслатади. 

Тарих фақат қадимий обидалар, нодир қўлёзмалар ва археологик топилмаларда эмас, халқнинг тилида ҳам яшайди. Ҳар бир сўзда аждодлар тафаккури, ҳаётий тажрибаси ва қадриятларининг излари мужассам. Она тили ана шу маънавий бойликни авлоддан-авлодга етказади, тарихий хотирани мустаҳкамлайди ва миллий ўзликни англашга хизмат қилади.

Шу маънода, тил байрамининг аҳамиятини фақат байрам тадбирлари билан чеклаб бўлмайди. Она тилининг нуфузини юксалтириш, адабий тил меъёрларига риоя қилиш, илмий билимларни равон ва тушунарли баён этиш ҳам уни асрашнинг муҳим шартларидир.

Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёев ташаббуси билан ташкил этилган Ўзбекистондаги Ислом цивилизацияси марказининг илмий-тадқиқот, музей, кутубхона ва нашриёт фаолияти ҳам миллий ва жаҳон меросини ўрганиш, сақлаш ҳамда кенг жамоатчиликка етказишга қаратилган. Бу жараёнда тарихий манбаларни ўзбек тилида аниқ, илмий асосланган ва оммабоп шаклда тақдим этиш алоҳида аҳамият касб этади. Марказ томонидан тайёрланаётган мамлакатимиз зиёратгоҳлари, буюк алломалар ва маънавий мерос ҳақидаги билимларни равон ўзбек тилида кенг жамоатчиликка етказишни мақсад қилган «Маънавият манзиллари» туркумидаги рисолалар бу борадаги амалий ишларнинг натижасидир.

Тилда мужассам миллий хотира

Ҳар бир халқнинг тилида унинг тарихи, дунёқараши ва маънавий қадриятлари акс этади. Ўзбек тилидаги «миллий ифтихор», «ватанпарварлик», «ор-номус», «эл-юртга садоқат», «аждодларга эҳтиром» ва «фидойилик» каби тушунчалар халқимизнинг асрлар давомида шаклланган ҳаётий қарашларини ифодалайди.

Масалан, «эл-юртга садоқат» Ватан тақдирига дахлдорлик ва унинг равнақи учун масъулиятни англатса, «миллий ифтихор» халқнинг тарихи, маданияти ва аждодлар меросини қадрлаш туйғусини мужассам этади. Бу тушунчаларнинг мазмунини ёш авлодга етказиш она тилига ҳурматни мустаҳкамлаш билан бирга, тарихий билим ва маънавий тарбияни ҳам бойитади.

«Девону луғотит турк» факсимиле нусхаси

Туркий тиллар тарихини ўрганишда Маҳмуд Қошғарийнинг XI асрда яратилган «Девону луғатит-турк» асари муҳим манба ҳисобланади. Унда туркий халқларнинг сўз бойлиги, мақоллари, шеърий парчалари, урф-одатлари ва тил хусусиятлари ҳақида қимматли маълумотлар жамланган. Асар таркибида туркий халқлар яшаган ҳудудларни акс эттирувчи хаританинг мавжудлиги ҳам унинг тарихий ва илмий аҳамиятини оширади.

Алишер Навоийнинг 1499 йилда яратилган «Муҳокамат ул-луғатайн» асари эса туркий тилнинг луғавий ва бадиий имкониятларини қиёсий таҳлил асосида ёритган муҳим филологик ёдгорликдир. Мутафаккир бу асарида туркий тилнинг нозик маъноларни ифодалаш, мураккаб фикрларни баён қилиш ва юксак бадиий асарлар яратиш имкониятларини асослаб берган.

Бу асарлар тилнинг фақат мулоқот воситаси эмас, балки илм, адабиёт ва тарихий хотирани сақловчи муҳим бойлик эканини кўрсатади. Уларни ўрганиш ва тарғиб қилиш она тилига эҳтиромни чуқур тарихий билим билан бойитади.

Жаҳон илм-фани тараққиётига қўшилган ҳисса

Марказий Осиё IX–XII асрларда жаҳон илм-фани ва маданиятининг муҳим марказларидан бирига айланди. Бу даврда математика, астрономия, тиббиёт, фалсафа, ҳадисшунослик, калом ва бошқа соҳалар ривожига катта ҳисса қўшган алломалар етишиб чиқди.

Муҳаммад Хоразмийнинг математика, Аҳмад Фарғонийнинг астрономия, Абу Райҳон Берунийнинг табиий ва тарихий фанлар, Абу Али ибн Синонинг тиббиёт ва фалсафа соҳаларидаги асарлари жаҳон илм-фани тарихида муҳим ўрин тутади. Имом Бухорий, Абу Мансур Мотуридий, Маҳмуд Замахшарий ва Бурҳониддин Марғиноний каби алломаларнинг илмий мероси эса исломий илмлар тараққиётига салмоқли ҳисса қўшган.

Ушбу мутафаккирларнинг кўплаб асарлари араб ва форс тилларида яратилган. Бу ҳолат ўрта асрларда минтақа олимлари халқаро илмий-маданий алоқалар тизимида фаол иштирок этганини кўрсатади. Бугун мазкур меросни ўзбек тилига таржима қилиш, илмий шарҳлар билан бойитиш ва оммабоп нашрлар орқали тарқатиш аждодлар қолдирган билимларни янги авлодга яқинлаштириш имконини беради.

Бу жараёнда таржимон, олим ва муҳаррирнинг масъулияти катта. Тарихий атамаларни тўғри қўллаш, манба мазмунини бузмасдан етказиш ва мураккаб илмий тушунчаларни содда тилда изоҳлаш меросни тўғри англаш учун муҳимдир.

Зиёратгоҳлар тарихи равон ўзбек тилида

Ислом цивилизацияси марказида амалга оширилаётган маърифий ташаббуслардан бири — мамлакатимиз зиёратгоҳлари тарихи ва маънавий меросини ёритувчи «Маънавият манзиллари» туркумидаги рисолаларни нашрга тайёрлаш лойиҳасидир.

Лойиҳа юртимизнинг турли ҳудудларида жойлашган тарихий зиёратгоҳлар, муқаддас қадамжолар, буюк алломалар ва тасаввуф намояндалари ҳаёти, шунингдек, улар билан боғлиқ моддий ва маънавий мерос ҳақидаги маълумотларни кенг жамоатчиликка етказишни мақсад қилади.

Рисолаларда зиёратгоҳларнинг шаклланиш тарихи, меъморий хусусиятлари, улар билан боғлиқ тарихий шахслар ва илмий-маънавий анъаналар ҳақидаги маълумотларни тизимли баён этиш назарда тутилган. Тарихий манбалар ва илмий тадқиқотларга таяниш эса нашрларнинг ишончлилигини таъминлашда муҳим ўрин тутади.

Лойиҳанинг аҳамиятли жиҳатларидан бири — тарихий маълумотларни равон, тушунарли ва илмий аниқ ўзбек тилида баён этишдир. Зиёратгоҳлар муайян даврнинг ижтимоий ҳаёти, илм-фани, меъморчилиги ва халқ хотираси билан боғлиқ. Шунинг учун рисолаларда тарихий атамаларни изоҳлаш, жой ва шахс номларини тўғри ёзиш, манбалар мазмунини аниқ етказишга алоҳида эътибор қаратилиши зарур.

Илмий-оммабоп услубда тайёрланган бундай нашрлардан кенг китобхонлар оммаси, ёшлар, зиёратчилар, экскурсоводлар ва туризм соҳаси мутахассислари фойдаланиши мумкин. Улар зиёратгоҳлар ҳақидаги ишончли маълумотларни тарқатиш, ҳудудларнинг тарихий-маданий меросини танитиш ва зиёрат туризмига оид маърифий ахборотни бойитишга ҳам хизмат қилиши мумкин.

Она тилида тайёрланган ҳар бир рисола аждодлар тарихи билан бугунги авлод ўртасида маънавий кўприк вазифасини бажаради. Унинг қиймати нафақат тақдим этилган маълумотлар ҳажми, балки манбаларнинг ишончлилиги, баённинг равонлиги ва китобхонга берадиган билими билан ҳам белгиланади.

Тарихий меросни рақамли муҳитга олиб чиқиш

Бугун тарихий меросни асраш ва ўрганиш уни замонавий технологиялар орқали кенг тарғиб қилиш билан ҳам узвий боғлиқ. Электрон кутубхоналар, рақамли каталоглар, виртуал экспозициялар ва мультимедиа воситалари илмий маълумотларни турли аудиторияларга етказишнинг янги имкониятларини яратмоқда.

Ислом цивилизацияси марказининг музей ва илмий-маърифий фаолиятида экспозиция матнлари, экскурсия материаллари, электрон нашрлар ва рақамли маълумотларнинг ўзбек тилида илмий аниқ ҳамда тушунарли бўлиши муҳим. Атамаларнинг изчил қўлланиши, имло қоидаларига риоя қилиниши ва матнларнинг мазмунан пухта тайёрланиши ташриф буюрувчиларга тарихий маълумотларни тўғри англашда ёрдам беради.

Қўлёзмаларни рақамлаштириш, тарихий атамаларнинг илмий изоҳларини ишлаб чиқиш, электрон луғатлар ва маълумотлар базаларини бойитиш ҳам ўзбек тилининг замонавий илм-фан ва рақамли муҳитдаги имкониятларини кенгайтиришга хизмат қилади.

Шу нуқтаи назардан, тилни ривожлантириш фақат адабий асарлар яратиш ёки кундалик мулоқот билан чекланмайди. Илмий мақола, пухта таржима, тушунарли музей изоҳи, электрон луғат ва ишончли рисола ҳам тилнинг замонавий имкониятларини намоён этувчи амалий натижалардир.

Она тилига ҳурмат — билим ва масъулият

Ўзбек тили байрами она тилининг жамият ҳаётидаги ўрнини амалий ишлар орқали мустаҳкамлаш зарурлигини эслатади. Бу, аввало, тил меъёрларига риоя қилиш, илмий маълумотларни аниқ ифодалаш, тарихий манбаларга эҳтиёткорлик билан ёндашиш ва билимни кенг жамоатчиликка тушунарли етказишда намоён бўлади.

Тарихий манбанинг мазмуни она тилида равшан ифодаланса, аждодлар тафаккури бугунги китобхонга яқинлашади. Миллий меросни теран англаш эса тилга муҳаббатни билим, масъулият ва уни асраб-авайлашга қаратилган амалий ҳаракатлар билан бойитади.

Она тилини эъзозлаш — унинг бой имкониятларини илм-фан, таълим, маданият ва замонавий ахборот муҳитида тўла намоён этишдир. Тил байрамининг бардавом маъноси ҳам шунда.

Элдор Ибрагимов,

Ўзбекистондаги Ислом цивилизацияси маркази
Зиёрат туризми илмий-тадқиқот бўлими бошлиғи,
тарих фанлари номзоди, доцент