“Hello Magyar”:Учинчи Ренессанс – Ислом цивилизацияси маркази Янги Ўзбекистоннинг маънавий ва интеллектуал ривожланиш стратегияси.
Тошкентда очилаётган Ўзбекистондаги Ислом цивилизацияси маркази Венгриянинг Hello Magyar сайтида эълон қилинган мақолада мамлакатнинг маданий ва маънавий меросини сақлаш ҳамда илмий билимларни ривожлантиришдаги муҳим ташаббус сифатида ёритилган. Шунингдек, Bernama ва Uzbek Embassy in Latvia манбаларида ҳам марказ нафақат тарихий артефактлар ва замонавий экспозициялар билан бойитилганлиги, балки Марказий Осиёдаги ислом цивилизациясининг глобал аҳамиятини намоён этиши таъкидланган.
Ўзбекистон расмий манбаларига кўра, инсоният тарихи ҳар бир катта тараққиёт маънавий ва интеллектуал асосларга таяниб шаклланганини кўрсатади. Бугун Марказий Осиё юрагидан пайдо бўлган бир лойиҳа ўзининг кўлами ва аҳамияти билан бутун дунё эътиборини тортмоқда: Ислом цивилизацияси маркази нафақат меъморий мўъжиза, балки минтақанинг ўтмиши, бугуни ва келажагини боғловчи маънавий кўприкдир.
2026 йил март ойида очилиши режалаштирилган мазкур мажмуа аллақачон етакчи халқаро нашрлар ва ташкилотлар эътиборини жалб қилди. Улар уни Янги Ўзбекистоннинг энг муҳим маданий лойиҳаларидан бири сифатида эътироф этмоқда. Лойиҳага 2017 йилда асос солинган бўлиб, ўша йили Президент Шавкат Мирзиёев БМТ Бош Ассамблеясининг 72-сессиясида мазкур ташаббусни илгари сурган эди. Ўшанда Ўзбекистон раҳбари халқаро ҳамжамиятга ислом динининг ҳақиқий инсонпарвар моҳияти — маърифат, тинчлик ва бунёдкорлик ғояларини намоён этиш зарурлигини таъкидлаган. Бу фақат сиёсий баёнот эмас, балки асрлар давомида илм-фан ва маданият бешиги бўлиб келган заминнинг илдизларига қайтишга қаратилган дастур ҳам эди.
Бу улкан лойиҳанинг пайдо бўлиши дунёда маънавий янгиланишга бўлган эҳтиёж кучайган даврга тўғри келди. Исломофобия ва радикализм дунёнинг турли ҳудудларида тарқалаётган бир пайтда, Ўзбекистон ушбу муаммоларга илм-фан ва таълим орқали жавоб бериш моделини таклиф этди. Бугун бу ғоя Тошкентнинг тарихий марказида жойлашган, майдони ўн гектарни ташкил этувчи улкан мажмуа кўринишида рўёбга чиқди.
65 метрли кўк гумбази ва тўртта олтин дарвозаси мамлакатнинг барча ҳудудлари бирлигини рамзий ифода этади. Бинонинг ҳар бир чизиғида Темурийлар даври меъморий анъаналари замонавий технологиялар билан уйғунлашган. Марказ дин ва илм ўртасидаги мувозанатни ифодалайди. Улуғбек мадрасасининг бой меъморий анъаналарини эслатувчи асосий устунни Қуръони каримнинг илк нозил қилинган ояти — “Иқро” (“Парвардигоринг номи билан ўқи”) каллиграфик ёзуви безаб турибди. Бу билим излашни ҳар бир инсоннинг энг юксак маънавий бурчи сифатида англатади.
Экспозициянинг марказида VII асрга оид Усмон Қуръони жойлашган бўлиб, у ЮНЕСКОнинг “Жаҳон хотираси” реестрига киритилган ноёб муқаддас ёдгорлик ҳисобланади. Мажмуа меъморий концепцияси нафақат ўзининг салобати, балки замонавий шаҳарсозлик ва экологик барқарорлик талабларига тўлиқ жавоб бериши билан ҳам ҳайратлантиради. Лойиҳанинг ҳар бир қисми — пойдевордан тортиб гумбазгача — тарихий меросга ҳурмат билан барпо этилган ва узоқ муддат хизмат қилиш учун мўлжалланган.
Марказ атрофидаги кўкаламзор ҳудудлар уни оддий илмий муассасадан кўра кенг қамровли маданий ва таълим маконига айлантиради. Бу ер шаҳар аҳолиси ва халқаро меҳмонлар учун ҳам очиқ бўлган маданий-маърифий ҳудуд ҳисобланади.
Марказ экспозицияси анъанавий музейлардан тубдан фарқ қилади. Президент Шавкат Мирзиёев қўллаб-қувватлаган “Цивилизация – Шахсиятлар – Кашфиётлар” тамойили асосида у фақат тарихий фактларни намойиш этмайди, балки ташриф буюрувчиларни тирик интеллектуал муҳитга олиб киради. Экспозиция хронологик тарзда ташкил этилган: исломдан олдинги давр, биринчи ва иккинчи ренессанс ҳамда учинчи ренессанс пойдевори бўлган Янги Ўзбекистон даври.
Марказнинг энг диққатга сазовор жиҳатларидан бири — “Цивилизациялар ва кашфиётлар девори”. У инсоният маънавий тараққиётини узлуксиз жараён сифатида кўрсатади. Унда Хоразмий, Фарғоний, Ибн Сино, Беруний ва Улуғбек Мирзо каби буюк алломаларнинг кашфиётлари қандай қилиб замонавий юқори технологиялар билан бевосита боғлиқ экани намойиш этилган.
VR ва AR технологиялари, голограммалар ва сунъий интеллектдан кенг фойдаланиш туфайли IX асрга оид ноёб қўлёзмалар “жонланади”, қадимий обсерваториялар рақамли равишда қайта тикланади ва ўтмиш кашфиётлари рақамли дунёга олиб кирилади. Бу кенг кўламли рақамли интеграция Марказни келажак музейига айлантиради. Интеллектуал тизимлар орқали ташриф буюрувчилар нафақат маълумот олади, балки виртуал тарзда буюк олимлар билан мулоқот қилиб, уларнинг илмий тажрибаларида иштирок этиши мумкин.
Болалар учун мўлжалланган “1001 ихтиро” лабораторияси муҳандислик ва табиий фанларга бўлган қизиқишни эрта ёшдан шакллантиради. Шу тариқа Марказ оддий билим хазинасидан ташқари, миллатнинг интеллектуал салоҳиятини тарбиялайдиган интерактив таълим платформасига айланади.
Ўзбекистон Президенти Шавкат Мирзиёев бир неча бор миллатнинг ҳақиқий қудрати унинг хотираси ва маданий илдизларида мужассам эканини таъкидлаган. У музей экспозицияларини миллий мероснинг ҳақиқий намуналари билан бойитиш, ўзбек халқининг руҳи ва тарихини акс эттирувчи энг ноёб асарларни Ватанга қайтариш бўйича топшириқ берган.
Бу эзгу ғояни амалга ошириш мақсадида Ислом цивилизацияси маркази директори Фирдавс Абдухолиқов бошчилигидаги делегация, шунингдек олимлар, шарқшунослар ва санъатшунослардан иборат махсус комиссия кенг кўламли изланишлар олиб борди. Марказнинг муҳим вазифаларидан бири — хорижга тарқалиб кетган миллий маданий меросни Ватанга қайтаришдир. Сўнгги йилларда бу борада машҳур аукцион уйлари ва хусусий коллекционерлар билан тизимли ҳамкорлик йўлга қўйилди.
Бу саъй-ҳаракатлар натижасида мингдан ортиқ ноёб қўлёзма ва санъат асарлари Ўзбекистонга қайтарилди. Шунингдек, Ўзбекистон маданий меросини ўрганиш, сақлаш ва оммалаштириш бўйича Жаҳон жамияти (WOSCU) ҳам Марказ коллекциясига Мовароуннаҳр ва Хуросонга оид қатор ноёб асарларни тақдим этди.
Финляндия Президенти Александр Стубб Марказни замонавий дунёнинг маънавий марказларидан бири деб атаб, уни илмий тараққиётга катта ҳисса қўшган тарихий муассасалар — “Байт ул-ҳикма”, Маъмун академияси ва Мирзо Улуғбек мадрасаси билан таққослади.
“Марказий Осиё: умумий маънавий-маърифий мерос – умумий келажак” номли конгресс доирасида беш давлат президенти Марказга ташриф буюрди. Ушбу тадбирда Марказий Осиё мамлакатлари ва Озарбайжондан 300 дан ортиқ олим ва маданият арбоблари иштирок этди. Шу тариқа Марказ минтақанинг умумий ифтихорига айланди.
2026 йил февраль ойида Париждан келган янги хабарлар лойиҳанинг халқаро нуфузини янада мустаҳкамлади. “Prix Versailles” халқаро қўмитаси Тошкентдаги Ислом цивилизацияси марказини “2026 йилнинг энг гўзал музейлари” рўйхатига киритди.
Шу билан бирга, Марказ “Smithsonian Magazine”, “BBC Travel”, “BBC History” ва “National Geographic” каби нуфузли халқаро нашрлар ва рейтингларда ҳам қайд этилди. Бу уни дунёдаги энг муҳим музей ташаббуслари қаторига — Лос-Анжелесдаги “Lucas Museum of Narrative Art”, Вашингтондаги “National Geographic Museum of Exploration” ва Лондондаги “London Museum” билан бир қаторга қўяди.
Бундай эътироф Марказнинг илмий ва сайёҳлик салоҳиятини сезиларли даражада ошириб, уни дунёдаги энг муҳим ташриф манзилларидан бирига айлантирмоқда. Бу ютуқлар Янги Ўзбекистоннинг ижодий салоҳияти ва халқаро стандартларга мос инновацион ёндашувини ёрқин намоён этади.
Бежиз эмаски, Марказнинг очилиши муборак Рамазон ойига тўғри келмоқда. 2018 йилда айнан шу муборак ойда ушбу улкан лойиҳанинг пойдевори қўйилган эди. Энди, саккиз йил ўтиб, Ислом цивилизацияси маркази ўз эшикларини очмоқда ва у ислом маданий меросини тиклаш ва асраб-авайлашнинг муҳим рамзига айланади.
