The Korea Times:"Учинчи Ренессанс - Янги Ўзбекистоннинг маънавий ва интеллектуал юксалишида Ислом цивилизацияси марказининг ўрни"
The Korea Times нашрида эълон қилинган мақолада Ўзбекистондаги Ислом цивилизацияси маркази Янги Ўзбекистоннинг маънавий ва интеллектуал тараққиёт стратегиясининг муҳим таркибий қисми сифатида талқин этилади. Унда мазкур мажмуа ислом цивилизациясининг инсонпарварлик ва маърифий моҳиятини намоён этувчи, шунингдек, глобал маданий мулоқот ва илмий ҳамкорликни ривожлантиришга хизмат қилувчи замонавий интеллектуал майдон экани таъкидланган.
Инсоният тарихи шуни кўрсатадики, ҳар қандай буюк тараққиёт интеллектуал ва маънавий пойдеворларга таянади. Бугун Марказий Осиёнинг юрагидан пайдо бўлаётган бир лойиҳа ўзининг кўлами ва аҳамияти билан жаҳон эътиборини тортмоқда — Ислом цивилизацияси маркази нафақат меъморий иншоот, балки минтақанинг ўтмиши, бугуни ва келажагини боғловчи интеллектуал кўприкдир.
Мажмуа аллақачон етакчи халқаро нашрлар ва ташкилотлар эътиборини жалб этди. Улар уни Янги Ўзбекистоннинг энг муҳим маданий лойиҳаларидан бири сифатида эътироф этмоқда.
Лойиҳага асос 2017 йилда, Ўзбекистон Президенти Шавкат Мирзиёев томонидан Бирлашган Миллатлар Ташкилоти Бош Ассамблеясининг 72-сессиясида илгари сурилган ташаббус билан қўйилган эди. Ўшанда Ўзбекистон раҳбарияти халқаро ҳамжамиятга Исломнинг ҳақиқий инсонпарварлик моҳияти — маърифат, тинчлик ва бунёдкорлик эканини кўрсатиш зарурлигини таъкидлаган. Бу нафақат сиёсий баёнот, балки асрлар давомида илм-фан ва маданият бешиги бўлган заминга қайтиш дастури эди.
Ушбу улкан лойиҳанинг юзага келиши глобал маънавий янгиланиш эҳтиёжи билан ҳамоҳангдир. Бугунги кунда исломофобия ва радикализм дунёнинг турли ҳудудларида кенг ёйилаётган бир пайтда, Ўзбекистон бу муаммоларга илм ва таълим орқали қарши туриш моделини таклиф этди.
Бугун ушбу ғоя Тошкентнинг тарихий марказида жойлашган, ўн гектар майдонни эгаллаган муҳташам мажмуада ўз ифодасини топди. Баландлиги 65 метр бўлган мовий гумбаз ва тўртта олтин дарвоза Ўзбекистоннинг барча ҳудудлари бирлигини рамзий ифода этади. Иншоотнинг ҳар бир қисмида XV аср Темурийлар даври меъморчилик анъаналари замонавий технологиялар билан уйғунлаштирилган.
Ислом цивилизацияси маркази — Тошкент шаҳрида, Ҳастимом мажмуаси яқинида жойлашган йирик маданий мажмуа.
Марказ дин ва илм ўртасидаги мувозанатни мужассам этган. Унинг асосий устуни Мирзо Улуғбек мадрасаси меъморчилигини ёдга солиб, Қуръони Каримнинг илк ояти — “Иқро” (“Ўқи!”) калимаси билан безатилган. Бу ҳар бир инсон учун илм излаш энг олий маънавий бурч эканини англатади.
Экспозициянинг марказий қисми VII асрга мансуб Усмон Қуръони бўлиб, у ЮНЕСКОнинг “Жаҳон хотираси” рўйхатига киритилган ноёб муқаддас ёдгорликдир.
Мажмуа архитектураси нафақат улуғворлиги, балки замонавий шаҳарсозлик ва экологик барқарорлик талабларига тўлиқ жавоб бериши билан ҳам ажралиб туради. Лойиҳанинг ҳар бир элементи — пойдевордан то гумбазгача — тарихий меросга эҳтиром билан барпо этилган ва узоқ муддатли фойдаланишга мўлжалланган. Ободонлаштирилган ҳудуд эса уни фақат илмий марказ эмас, балки кенг маданий-маърифий маконга айлантирган.
Марказ экспозицияси анъанавий музейлардан тубдан фарқ қилади. У Шавкат Мирзиёев илгари сурган “Цивилизация — Шахслар — Кашфиётлар” тамойили асосида қурилган бўлиб, тарихий фактларни намойиш этиш билан чекланмай, ташриф буюрувчиларни тирик интеллектуал муҳитга олиб киради. Экспозиция исломдан олдинги давр, Биринчи ва Иккинчи Ренессанс ҳамда Янги Ўзбекистон босқичларини қамраб олиб, Учинчи Ренессанс асосини яратади.
“Цивилизациялар ва кашфиётлар девори” деб номланган бўлим инсоният интеллектуал тараққиётини узлуксиз жараён сифатида намоён этади. Унда Хоразмий, Фарғоний, Ибн Сино, Беруний ва Улуғбек Мирзо каби буюк алломаларнинг кашфиётлари замонавий технологиялар билан бевосита боғлиқ экани кўрсатилади.
Виртуал ва қўшимча реаллик технологиялари, голограммалар ва сунъий интеллект ёрдамида IX аср қўлёзмалари “тирилтирилади”, қадимий расадхоналарнинг илк кўриниши рақамли шаклда қайта тикланади.
Бу кенг кўламли рақамли интеграция марказни келажак музейига айлантиради. Ақлли тизимлар орқали ташриф буюрувчилар нафақат маълумот олади, балки буюк олимлар билан виртуал мулоқот қилиб, уларнинг тажрибаларида иштирок этиши мумкин.
Болалар учун мўлжалланган “1001 ихтиро лабораторияси” эрта ёшдан муҳандислик ва табиий фанларга қизиқиш уйғотади. Марказ билимлар омборидан интерактив таълим платформасига айланиб, миллатнинг интеллектуал салоҳиятини ривожлантиради.
Президент Мирзиёев бир неча бор миллатнинг ҳақиқий куч-қудрати унинг хотираси ва маданий илдизларида эканини таъкидлаган. У музей экспозицияларини миллий мерос намуналари билан бойитиш ва нодир ёдгорликларни Ватанга қайтариш бўйича топшириқ берган.
Шу мақсадда Ислом цивилизацияси маркази директори Фирдавс Абдухолиқов бошчилигидаги делегация ва олимлар томонидан кенг кўламли тадқиқотлар олиб борилди. Сўнгги йилларда нуфузли аукцион уйлари ва хусусий коллекционерлар билан ҳамкорлик йўлга қўйилди.
Натижада мингдан ортиқ ноёб қўлёзма ва артефактлар Ўзбекистонга қайтарилди. Шунингдек, Трансоксония ва Хуросонга оид қимматли асарлар марказ фондига келтирилди.
Илмий экспедициялар ва дипломатик миссиялар дунё музейлари ва кутубхоналарида сақланаётган қўлёзмаларнинг факсимиле нусхаларини яратиш имконини берди. Бу жараён ўзбек халқи маданий мероси нафақат Марказий Осиё, балки бутун ислом олами ва инсоният цивилизациясининг ажралмас қисми эканини кўрсатади.
Марказ музей эмас, балки фаол илмий-маърифий платформа сифатида ташкил этилган. Унда 200 мингдан ортиқ китоб фондига эга кутубхона, реставрация лабораториялари, хаттотлик мактаби ва рақамли архивлар мавжуд. Шунингдек, бир қатор нуфузли халқаро ташкилотлар бу ерда фаолият юритади.
Лойиҳада 40 дан ортиқ мамлакатдан 1500 дан зиёд мутахассис иштирок этган. Халқаро экспертлар уни янги авлод музейи, илмий инфратузилма ва глобал ҳамкорлик маркази сифатида баҳолаган.
Финляндия Президенти Александр Стубб марказни замонавий дунёнинг интеллектуал маркази деб атаб, уни Байт ул-Ҳикма, Маъмун академияси ва Мирзо Улуғбек мадрасаси каби тарихий илм масканлари билан қиёслади.
“Марказий Осиё: умумий маънавий ва маърифий мерос — умумий келажак” кўргазмаси беш давлат президенти иштирокида ўтказилиб, минтақавий бирлик рамзига айланди.
Жорий йил февраль ойида Парижда “Prix Versailles” халқаро қўмитаси томонидан Ислом цивилизацияси маркази 2026 йилнинг “Дунёнинг энг гўзал музейлари” рўйхатига киритилди.
Марказ шунингдек “Smithsonian Magazine”, “BBC Travel”, “BBC History” ва “National Geographic” каби нуфузли нашрларда ҳам эътироф этилган.
Бу эътирофлар марказнинг илмий ва туристик салоҳиятини янада ошириб, уни жаҳон миқёсидаги муҳим манзилга айлантирмоқда.
Марказнинг очилиши муқаддас Рамазон ойига тўғри келиши ҳам бежиз эмас. 2018 йил айнан шу ойда ушбу лойиҳанинг биринчи тоши қўйилган эди. Орадан саккиз йил ўтиб, Ислом цивилизацияси маркази ўз эшикларини очиб, келажак авлодлар учун маънавий меросни асраш рамзига айланмоқда.
