Янгиликлар

Condé Nast Traveller нашри Ўзбекистондаги Ислом цивилизацияси маркази ҳақида мақола эълон қилди. Мақолада таъкидланишича, Тошкентда очилган Ислом цивилизацияси маркази Ўзбекистоннинг янги маданий рамзи сифатида намоён бўлиб, шаҳарнинг жаҳон маданий харитасидаги ўрнини қайта белгилашга хизмат қилмоқда. Мақолада мазкур мажмуа тарихий мерос, замонавий архитектура ва илғор технологияларни уйғунлаштирган ҳолда, ўтмиш ва келажакни боғловчи ноёб маърифий макон сифатида баҳоланади.

Зарқайнар кўчаси бўйлаб, Тошкентнинг эски маҳалласи орқали юрар экансиз, гўё бошқа бир давр қайта тирилтирилгандек туюлади. Кўчалар лой ғишт деворлар билан ўралган, таъмирлаш ишларининг овози эса ҳавони тўлдириб туради: қурувчилар бир пайтлар ташлаб қўйилган уйларни кафе, меҳмонхонага айлантирмоқда. Бу ўзгаришларнинг айримлари аллақачон якунланган: Охун Гузар ҳунармандчилик уйи энди XVIII асрга оид тикланган масжидда жойлашган, Фаровон бутик меҳмонхонаси эса қадимий мадрасани эслатади — унинг камонли панжарали айвонлари ва анор нақшлари гиламлар, деворий расмлар, кулолчилик буюмлари ва ўймакор ёғочларда акс этган. Яқин атрофда тез орада очилиши кутилаётган Замонавий санъат маркази ушбу тарихий ҳудудларнинг айрим қисмларини рассомлар резиденцияларига айлантириб, глобал миқёсда кўп соҳали ва маданиятлараро ҳамкорликни ривожлантиришга қаратилган.

Ҳазрати Имом мажмуаси ёнидаги 10 гектарлик ҳудудда барпо этилган улкан янги Ислом цивилизацияси марказининг очилиши эса катта баёнотдек янграйди: Тошкент гўё ўз ўрнини жаҳон маданий харитасида қайта белгилашга интилаётган шаҳардир.

Бу кўзга ташланмас бўлиши мумкин эмас: унинг мовий мозайка гумбази ва олтин билан қопланган учи Зарқайнарнинг тор кўчалариданоқ кўринади. Яқинлашганингизда, ҳар бири тахминан 34 метр баландликка эга бўлган тўрт улкан пештоқ намоён бўлади. Улар Самарқанд, Бухоро, Қўқон ва Хоразм каби тарихий илм марказларига бағишланган бўлиб, бир пайтлар империялар ва ғоялар чорраҳасида турган минтақанинг рамзий дарвозалари сифатида хизмат қилади.

Саёҳат “Буюк сиймолар галереяси” залидан бошланади — баланд ва кенг кириш қисмида 14 та мозайка асари аркли нишаларда жойлашган. Улар Марказий Осиёнинг илмий меросига оид шахслар ва муҳим воқеаларни тасвирлайди. Ибн Сино (Авиценна), Хоразмий, Беруний ва Форобий каби номлар бир пайтлар бутун ислом оламида машҳур бўлган бўлса, бугун яна қайта қадрланмоқда. Ҳар бир панель остида тўққиз тилда маълумот берувчи интерактив экранлар жойлашган.

Марказ тўртта асосий экспозиция зали орқали очилади: исломдан олдинги давр, Биринчи ренессанс, Иккинчи ренессанс ва замонавий “Янги Ўзбекистон”.

Исломдан олдинги давр кутилгандан ҳам қадим даврларга олиб боради. Оби-Раҳмат масканида топилган тош қуроллар бу ҳудудда тахминан 80 минг йил аввал одамлар яшаганини кўрсатади, Бақтриядан топилган олтин тақинчоқлар эса исломдан олдинги юксак маданиятдан далолат беради. Бу ерда интерактивлик муҳим ўрин тутади: Нурота петроглифлари рақамли равишда тикланган, Авесто, юнон-бақтрия, кўк турк ва хоразмий ёзувлари сенсор экранларда намойиш этилган бўлиб, ташриф буюрувчилар ўз сўзларини қадимий алифболарга айлантиришлари мумкин.

Биринчи ренессанс зали VIII–XIII асрларда исломнинг Марказий Осиёда тарқалиши ва ривожланишини кўрсатади. Архитектурасида қумранг ва беж ранглар устунлик қилади. Бу ерда Имом Бухорийнинг “Ал-Жомеъ ас-Саҳиҳ” асари нусхалари, Форобийнинг “Фозил шаҳар аҳли қарашлари ҳақида китоб” каби фалсафий асарлар билан бирга намойиш этилган. Байтул ҳикма (Донолик уйи) қайта яратилган саҳналари олимларнинг ҳаётини жонлантиради, Хоразмдаги Маъмунлар даври эса Ибн Сино ва Беруний каби олимлар орқали глобал фанга таъсирини кўрсатади.

Энг диққатга сазовор экспонатлардан бири — 1859 йилда Усмоний султони Абдулмажид даврида тайёрланган Каъба кисвасининг бир қисми. Шунингдек, Каъбанинг олтин эшиги нусхаси ва Мамлуклар даврига оид Макка шаҳри калитлари ҳам намойиш этилган.

Иккинчи ренессанс зали XIV–XVI асрлардаги Темурийлар даврига бағишланган. Бу даврда Самарқанд, Ҳирот ва Шаҳрисабз илмий ва маданий марказларга айланган. Интерьерда Темурий гумбазларига хос кўк ва лажвард ранглар ҳукмрон. Бу ерда Амир Темур империяси ҳудудини кўрсатувчи интерактив харита, “Темур тузуклари”ни ўрганиш имконини берувчи рақамли девор, Мирзо Улуғбек расадхонаси модели ва “Зижи Курагоний” юлдузлар каталоги акс этган шифт композицияси мавжуд.

Марказнинг юрагида, улкан кўк гумбаз остида, энг муҳим экспонат — VII асрга оид Усмон Мусҳафи жойлашган. У дунёдаги энг қадимий Қуръон нусхаларидан бири бўлиб, ЮНЕСКОнинг “Жаҳон хотираси” рўйхатига киритилган. Унинг устида 50 тонна оғирликдаги, 1,6 миллионга яқин Swarovski кристаллари билан безатилган люстра нур сочиб туради. Атрофида эса ипак гиламларга Қуръон оятлари тўқилган. Ривоятларга кўра, ушбу мусҳафда халифа Усмоннинг шаҳид қилинган пайтидаги қон излари ҳам сақланган.

Сўнгги зал эса замонавийлик ва келажакка бағишланган. У “Учинчи ренессанс” ғояси доирасида инсон қадри, таълим, динлараро мулоқот ва экологик онг каби мавзуларни ёритади. Бу ерда анъанавий услуб ўрнини ойна, ёруғлик ва енгил дизайн эгаллаган.

Технология асосий рол ўйнайди: OLED экранлар, VR қурилмалар ва LED театрлар ташрифни янада жонлантиради. Марказда “Маҳалла дарахти” инсталляцияси жойлашган бўлиб, унда Ўзбекистон бўйлаб тахминан 14 минг маҳалла рамзий тарзда акс этган. Атрофда ёшлар, санъаткорлар ва тадбиркорлар ҳақида қисқа фильмлар намойиш этилиб, умумий келажак ғояси ифода этилган.

Тўлиқ кўриб чиқиш учун 3–4 соат талаб этиладиган бу марказ оддий тўхташ жойи эмас, балки мустақил манзилдир. У Самарқанд ва Бухоро ёдгорликларини тушунишга янги мазмун қўшади.

Тошкентдан бошлаганлар учун эса бу шаҳарда узоқроқ қолишга сабаб бўлади. Совет даври модернизми ва улкан бинолари билан машҳур бўлган шаҳар бугун сақлаш ва янгиланиш уйғунлиги билан янги қиёфа касб этмоқда — балки унинг энг катта ютуғи ҳам шу бўлса керак.