XIII асрда болалар ҳуқуқи қандай ҳимояланган?
Август ойида Тошкент ва Самарқанд шаҳарларида ташкил этилган Медиафорум доирасида тарих фанлари доктори Муслим Атаев томонидан XIII асрда Мовароуннаҳрда яратилган болалар ҳуқуқига оид ноёб ҳуқуқий-фиқҳий манба — Маждуддин Муҳаммад ибн Маҳмуд Уструшанийнинг «Жомиъ аҳком ас-сиғор» асари ҳақида муҳим маълумотлар тақдим этилди.
Тарихий Мовароуннаҳр нафақат илм-фан ва маданият, балки ҳуқуқшунослик соҳасида ҳам улкан илмий мерос қолдирган замин ҳисобланади. Шу нуқтаи назардан, XIII асрда Уструшанада (ҳозирги Жиззах ҳудуди) яшаб ижод қилган буюк фақиҳ Маждуддин Муҳаммад ибн Маҳмуд Уструшанийнинг илмий мероси алоҳида аҳамиятга эга. Унинг 625/1228 йил 28 июлда ёзиб тугатилган «Жомиъ аҳком ас-сиғор» асари болалар ҳуқуқига бағишланган ноёб ҳуқуқий-фиқҳий манба сифатида эътироф этилади.
Асарда:
➖болаларга оид 1280 та фатво 45 та масала доирасида тизимлаштирилган;
➖бола ҳуқуқлари биринчи бор кенг қамровда ҳуқуқий жиҳатдан таснифланган;
➖болалар ёши она қорнидаги ҳолат, гўдаклик, балоғат ва ўсмирлик даврларига ажратилган;
➖болаларнинг шахсий, оилавий, ижтимоий, иқтисодий, фуқаролик, мулкий, меҳнат ва мерос ҳуқуқлари таҳлил қилинган;
➖ҳуқуқий масалалар билан бир қаторда ижтимоий-маънавий ечимлар, ахлоқ-одоб меъёрлари ҳамда миллий ва диний урф-одатларнинг уйғунлиги ёритилган.
Қизиғи шундаки, Ғарб дунёсида бола ҳуқуқларининг ҳуқуқий жиҳатдан шаклланиши асосан XIX–XX асрларга тўғри келади. Жумладан, 1804 йилги Франция Фуқаролик кодексида 2281 та моддадан атиги 5 таси болалар ҳуқуқларига дахлдор бўлган. 1908 йилда АҚШда ювенал ҳуқуқ тизимига асос солинган бўлса, 1924 йилда Миллатлар Лигаси томонидан Бола ҳуқуқлари Женева декларацияси қабул қилинган. 1959 йилда БМТнинг Бола ҳуқуқлари тўғрисидаги декларацияси, 1989 йилда эса Бола ҳуқуқлари тўғрисидаги конвенция қабул қилинди.
Демак, бола ҳуқуқларини тизимли ҳуқуқий жиҳатдан ўрганиш анъаналари тарихий Мовароуннаҳрда, хусусан, Уструшанада XIII асрдаёқ шаклланган. Уструшаний мероси миллий ҳуқуқий тафаккуримиз тарихининг бебаҳо қисми. Бугун ушбу илмий меросни ўрганиш ва кенг жамоатчиликка етказиш орқали биз нафақат буюк аждодларимизнинг ҳуқуқий тафаккурини намоён этамиз, балки Ўзбекистон заминида бола ҳуқуқларига бўлган эътиборнинг чуқур тарихий илдизларга эга эканини кўрсатамиз.