Янгиликлар

Мирзо Улуғбекнинг астрономияга оид «Зижи Жадиди Кўрагоний» асаридан «Темур тузуклари»гача, Қуръони каримнинг нодир қўлёзмаларидан болалар учун яратилаётган маърифий китобларгача — Ўзбекистондаги Ислом цивилизацияси марказида 2026 йил якуни ва 2027 йилда чоп этилиши режалаштирилган 130 га яқин нашр устида иш олиб борилмоқда. 11 та туркумни қамраб олган ушбу лойиҳалар тарихий манбаларни илмий тадқиқ этиш, уларни ишончли маълумотлар асосида нашрга тайёрлаш ва буюк аждодлар меросини жаҳон китобхонларига етказишни кўзда тутади. Аммо бу жараёнда асосий мезон фақат китоблар сони эмас — ҳар бир асарнинг илмий қиммати, манбаларининг ишончлилиги ва таҳрир сифатидир.

130 га яқин нашр: рақам ортида қандай илмий мақсад бор?

Тарихий қўлёзмани сақлаш — уни асраб қолишнинг биринчи босқичи. Уни ўрганиш, матнини таҳлил қилиш, тарихий маълумотларини текшириш ва илмий изоҳлар билан нашр этиш эса ушбу меросни кенг жамоатчиликка етказиш имконини беради.

Ўзбекистондаги Ислом цивилизацияси марказида олиб борилаётган нашр лойиҳалари айнан шу вазифаларни қамраб олмоқда.

Президент Шавкат Мирзиёев ташаббуси билан барпо этилган Марказнинг асосий йўналишларидан бири Ўзбекистон ҳудудида шаклланган илмий мактаблар, буюк алломаларнинг интеллектуал мероси ва ноёб тарихий манбаларни тадқиқ этиш ҳамда уларни келажак авлодларга етказишдан иборат.

Айни пайтда 2026 йилнинг қолган қисми ва 2027 йилда нашр этилиши режалаштирилган 130 га яқин китоб, илмий асар, альбом ва бошқа нашрлар устида иш давом этмоқда.

Бу лойиҳалар фундаментал илмий тадқиқотлардан тортиб, маданий меросга бағишланган альбомлар, халқаро ҳамкорликдаги нашрлар ва болалар адабиётигача бўлган кенг йўналишларни ўз ичига олади.

Мазкур дастурнинг ўзига хос жиҳати шундаки, бир тарихий манба турли аудиторияларга мўлжалланган нашрлар учун асос бўлиши мумкин. Масалан, буюк алломанинг илмий асари мутахассислар учун изоҳли тадқиқот, кенг китобхонлар учун илмий-оммабоп китоб, болалар учун эса содда ва қизиқарли маърифий асар шаклида тақдим этилиши мумкин.

Шу маънода, нашрлар фаолияти фақат китоб чоп этиш эмас, балки илмий билимларни турли авлодлар ва аудиторияларга етказиш жараёнидир.

11 та туркум — тарихий манбадан замонавий китобхонгача

Марказда тайёрланаётган нашрлар мазмуни, илмий йўналиши ва мақсадли аудиториясига кўра 11 та асосий туркумга ажратилган.

«Қалб қўридан яралган дурдона» ва «Қалб қўридан илҳомланган битиклар» туркумлари маънавий-маърифий мазмундаги асарларни қамраб олади.

«Абадият излари» ҳамда «Темурийлар дурдонаси» йўналишлари тарихий хотира, давлатчилик, маданий мерос ва буюк шахслар ҳаёти билан боғлиқ материалларни кенгроқ ёритишга қаратилган.

Қуръони каримга оид нашрлар алоҳида илмий йўналишни ташкил этади. Уларда муқаддас китобнинг тарихий қўлёзмалари, китобат анъаналари ва ушбу мерос билан боғлиқ тадқиқотлар муҳим ўрин тутади.

«Ўзбекистон олимлари мероси» туркуми орқали мамлакат ҳудудида яшаб ижод қилган мутафаккирлар, улар асос солган илмий мактаблар ва жаҳон илм-фанига қўшган ҳисса ҳақидаги тадқиқотларни нашр этиш кўзда тутилган.

«Ўзбекистон маданий мероси» йўналишида эса тарихий-маданий ёдгорликлар, санъат намуналари ва нодир осори-атиқаларни илмий ҳамда визуал материаллар асосида тақдим этишга эътибор қаратилмоқда.

«Халқаро нашрлар» ва «Маданиятлар мулоқоти» туркумлари турли мамлакатлар илмий муассасалари билан ҳамкорликни кенгайтириш, халқлар ўртасидаги тарихий алоқалар ва маданий таъсирларни тадқиқ этишга хизмат қилади.

«Ёш авлод нашрлари» болалар ва ўсмирлар учун тарихий ҳамда илмий мавзуларни уларнинг ёшига мос шаклда ёритишни мақсад қилган.

«Тўпламлар» туркумида эса муайян йўналишларга оид илмий ва маърифий материалларни жамлаш, тизимлаштириш ва китобхонларга яхлит ҳолда тақдим этиш назарда тутилган.

Шундай қилиб, 11 та туркум ягона мақсадга — аждодлардан қолган илмий-маънавий меросни ўрганиш, сақлаш ва жамиятга етказишга хизмат қилса-да, уларнинг ҳар бири алоҳида илмий вазифа ва аудиторияга эга.

114 та қўлёзма: Қуръон меросини ўрганишдаги ўзига хос лойиҳа

Нашрлар дастурида Қуръони каримнинг тарихий қўлёзмаларига бағишланган лойиҳалар муҳим ўрин тутади.

Хусусан, «114 Қуръон» лойиҳаси Қуръони каримнинг 114 сурасини турли давр ва ҳудудларга мансуб 114 та тарихий қўлёзма асосида ягона илмий тизимда тақдим этиш ва қиёсий ўрганишни кўзда тутади.

Лойиҳанинг аҳамияти фақат тарихий қўлёзмалар сони билан белгиланмайди. Турли даврларда кўчирилган манбаларни ўрганиш китобат анъаналари, хаттотлик услублари, бадиий безаклар ва қўлёзмаларнинг тарихий хусусиятлари ҳақида янги маълумотлар олиш имкониятини беради.

Бундай нашрларни тайёрлашда матннинг аниқлиги, қўлёзмаларга оид тавсифлар, илмий изоҳлар ва тасвирий материалларнинг сифати муҳим аҳамият касб этади.

Айни пайтда мазкур йўналишда махсус китоб-альбомни нашрга тайёрлаш ишлари давом этмоқда.

Бу каби лойиҳалар Қуръон қўлёзмаларини нафақат диний мерос, балки хаттотлик, китобат санъати ва қўлёзмашунослик тарихининг муҳим манбалари сифатида ҳам ўрганиш имконини беради.

Тарихий асарларни қайта нашр этишда нима муҳим?

Марказнинг нашр режасида тарихий аҳамиятга эга фундаментал асарларга алоҳида ўрин ажратилган.

Жумладан, «Темур тузуклари» ва Мирзо Улуғбекнинг «Зижи Жадиди Кўрагоний» асарини илмий тадқиқотлар билан бойитган ҳолда нашрга тайёрлаш масалалари кўриб чиқилмоқда.

Бу ерда асосий масала асарларни қайта чоп этишнинг ўзи эмас.

Тарихий матнни замонавий китобхонга ишончли шаклда тақдим этиш учун унинг манба асосларини ўрганиш, мавжуд нашрлар ва қўлёзма нусхаларини қиёслаш, илмий изоҳлар тайёрлаш ҳамда тарихий тушунчаларни аниқ талқин қилиш зарур.

Айниқса, «Темур тузуклари» каби давлатчилик тарихи билан боғлиқ асарларни ўрганишда матннинг келиб чиқиши, турли таҳрирлари ва манбашунослик масалалари муҳим ўрин тутади.

Мирзо Улуғбекнинг «Зижи Жадиди Кўрагоний» асари эса Самарқанд астрономия мактабининг илмий ютуқларини ўрганишда муҳим манбалардан биридир.

Ушбу асарни нашрга тайёрлашда тарихий астрономия, математик ҳисоблаш усуллари, илмий атамалар ва жадвалларнинг тўғри талқинига эътибор қаратиш алоҳида аҳамиятга эга.

Шу жиҳатдан, тарихий асарларнинг янги нашрлари фақат ўтмиш матнини такрорламасдан, уни замонавий илмий изланишлар билан боғлаши лозим.

Илмий экспертиза: ҳар бир китоб қандай текширилади?

130 га яқин нашр режалаштирилган шароитда уларнинг илмий ва таҳририй сифатини таъминлаш алоҳида масъулият талаб этади.

Шу боис Марказда китобларни нашрга тайёрлаш жараёнида манбаларнинг ишончлилиги, тарихий маълумотларнинг аниқлиги, таржималар сифати ва илмий изоҳларнинг пухталигига эътибор қаратилмоқда.

2026 йил сентябрь ва октябрь ойларида ўтказилган ишчи йиғилишларда нашрларнинг тайёрлик даражаси, муаллиф ва таржимонлар фаолияти, илмий ҳамда адабий таҳрир жараёнидаги масалалар муҳокама қилинди.

Марказ директори Фирдавс Абдухолиқов раҳбарлигидаги йиғилишларда масъулларга китобларни белгиланган муддатларда сифатли тайёрлаш, илмий-таҳририй экспертизадан ўтказиш ва аниқланган камчиликларни бартараф этиш вазифалари белгиланди.

Бу жараёнда бир нечта асосий савол муҳим аҳамият касб этади: нашрда келтирилган маълумот қайси манбага таянади? Тарихий воқеа ёки шахс ҳақидаги хулоса етарлича далилланганми? Таржимада асл матннинг маъноси сақланганми? Илмий изоҳлар китобхонга мавзуни тўғри тушуниш имконини берадими?

Ана шу саволларга асосланган экспертиза китобнинг мазмуний ишончлилигини таъминлашга хизмат қилади.

Бинобарин, нашрнинг илмий қимматини унинг ҳажми, безаги ёки адади эмас, аввало манбаларга таянганлиги, таҳлилнинг пухталиги ва илмий хулосаларнинг асосланганлиги белгилайди.

Буюк алломалар болаларга қандай таништирилади?

Нашрлар дастурининг муҳим йўналишларидан яна бири болалар ва ўсмирларга мўлжалланган китоблардир.

Буюк мутафаккирларнинг ҳаёти, илмий изланишлари ва кашфиётларини ёш авлодга етказишда мураккаб тарихий маълумотларни содда тилга кўчиришнинг ўзи етарли эмас.

Бола асарни ўқир экан, алломанинг фақат номи ва яшаган даврини эмас, балки у қандай саволларга жавоб излагани, қандай муаммоларни ҳал қилишга интилгани ва кашфиётлари инсоният ҳаётида қандай аҳамият касб этганини ҳам англаши муҳим.

Шу нуқтаи назардан, болалар адабиётида тарихий аниқлик билан қизиқарли баён ўртасидаги мувозанатни сақлаш муҳим вазифадир.

Марказда ушбу туркум доирасида тайёрланаётган асарларнинг мазмуни, баён услуби ва ёш китобхонлар учун тушунарлилигига алоҳида эътибор қаратилмоқда.

Бундай китоблар болаларда тарихий хотирани мустаҳкамлаш билан бирга, мустақил фикрлаш, савол бериш, изланиш ва янги кашфиётларга қизиқишни рағбатлантириши кўзда тутилган.

Демак, буюк алломалар ҳақидаги нашрларнинг вазифаси фақат тарихий маълумот етказиш эмас, балки ёш авлодни илмга қизиқтиришдан ҳам иборат.

Халқаро нашрлар — миллий меросни жаҳонга танитиш имконияти

Ўзбекистондаги Ислом цивилизацияси марказининг нашриёт фаолияти миллий аудитория билан чекланмайди.

«Халқаро нашрлар» ва «Маданиятлар мулоқоти» каби туркумлар тарихий-маданий меросни хорижий илмий жамоатчиликка етказиш, турли мамлакатлар тадқиқотчилари билан ҳамкорлик қилиш ҳамда умумий цивилизациявий жараёнларни қиёсий ўрганиш имкониятларини кенгайтиришга қаратилган.

Халқаро ҳамкорликдаги нашрлар орқали Ўзбекистон заминида шаклланган илмий мактаблар ва буюк мутафаккирларнинг жаҳон илм-фанига қўшган ҳиссасини кенгроқ ёритиш мумкин.

Айниқса, тарихий қўлёзмалар ва илмий асарларни ўрганишда турли мамлакатлар кутубхоналари, архивлари ва тадқиқот муассасаларида сақланаётган манбаларни қиёсий тадқиқ этиш муҳим аҳамиятга эга.

Бу йўналишдаги нашрлар нафақат Ўзбекистон тарихи ҳақидаги билимларни бойитади, балки илмий-маданий алоқаларнинг умумий ва ўзига хос жиҳатларини очиб беришга ҳам хизмат қилиши мумкин.

Асосий натижа — китоблар сони эмас, уларнинг илмий қиммати

Ўзбекистондаги Ислом цивилизацияси марказида 11 та туркум бўйича 130 га яқин нашр устида иш олиб борилаётгани мамлакатнинг илмий-маънавий меросини ўрганиш ва кенг тарғиб этишга қаратилган йирик дастурлардан биридир.

Унинг қамровида Қуръони каримнинг тарихий қўлёзмалари, давлатчилик ва илм-фан тарихига оид фундаментал асарлар, буюк алломалар мероси, болалар адабиёти, маданий альбомлар ва халқаро ҳамкорликдаги нашрлар мавжуд.

Бироқ мазкур лойиҳаларнинг ҳақиқий илмий аҳамияти режалаштирилган китоблар сони билангина белгиланмайди. Асосий мезон — қўлёзмаларнинг қай даражада пухта ўрганилгани, тарихий маълумотларнинг қанчалик ишончли экани, илмий изоҳларнинг сифати ва нашрлардан тадқиқотчилар ҳамда кенг китобхонлар қандай фойдалана олишидир.

Шу маънода, Марказ олдидаги вазифа фақат 130 га яқин китобни чоп этиш эмас. Уларнинг ҳар бирини тарихий манбалар билан замонавий илм-фан, аждодлар мероси билан янги авлод ўртасидаги билим кўпригига айлантиришдир.

Дурдона Расулова

P/S:Мақолани марказ расмий сайтига ҳавола билан кўчириб эълон қилиш мумкин