Янгиликлар

XXI аср инсоният тарихида ахборот энг катта бойликка айланган давр сифатида тавсифланмоқда. Бироқ ахборот оқимининг кескин ортиши янги муаммоларни ҳам юзага чиқарди. Бугун инсон ҳар куни юзлаб хабарлар, фикрлар ва турли ғояларга дуч келмоқда. Уларнинг барчаси ҳам ҳақиқатга асосланган эмас. Сохта хабарлар, ёлғон маълумотлар, диний мутаассиблик, экстремистик тарғибот ва манипулятив контентлар ахборот маконида жиддий хавф сифатида намоён бўлмоқда.

Бундай шароитда жамиятни ҳимоя қилишнинг энг самарали воситаси куч ёки тақиқ эмас, балки танқидий фикрлаш ва маърифатдир.

Бу ҳақда гап кетганда, Самарқанд заминида яшаб ижод қилган буюк мутафаккир Имом Абу Мансур Мотуридий мероси алоҳида аҳамият касб этади. Чунки Мотуридий таълимоти инсонни кўр-кўрона эргашишга эмас, балки ақл юритишга, далил излашга ва ҳақиқатни англашга чақирган.

Ўзбекистондаги Ислом цивилизацияси маркази экспозицияларида ҳам Мотуридий ҳаёти ва таълимоти айнан соғлом тафаккур, бағрикенглик ва маърифат мактаби сифатида намоён этилган. Имом Мотуридий халқаро-илмий тадқиқот маркази Мотуридийлик таълимоти тадқиқотлари бўлими катта илмий ходими Абдулазиз Яхшиликов ана шу мактабнинг бугунги аҳамияти ва долзарблигини батафсил изоҳлаб берди.

Мотуридий мактабининг асосий тамойили

Имом Мотуридийнинг энг муҳим хизматларидан бири шундаки, у ислом таълимотини англашда ақл ва нақл ўртасидаги мувозанатни илмий асослаб берди. Буюк мутафаккирнинг “Китоб ат-тавҳид” ва “Таъвилот ал-Қуръон” асарларида айнан шу масалалар муҳокама қилинади. “Китоб ат-тавҳид”да улар асосан каломий баҳс ва ақлий далиллар орқали, “Таъвилот ал-Қуръон”да эса оятлар тафсири доирасида ёритилади. Бироқ бу фарқ мутлақ эмас: “Китоб ат-тавҳид”да нақлий далиллар ва оятлар таъвили, “Таъвилот”да эса ақлий далиллар ва мазҳаблар раддияси ҳам кенг ўрин олган.

Ушбу асарларда мутафаккир муҳим ғояни илгари сурган, яъни инсон ҳақиқатни англаш учун фақат эшитиш ёки тақлид қилиш билан чекланиб қолмаслиги керак. Аллоҳ инсонга ақл неъматини берган экан, у бу неъматдан фойдаланиши лозим.

 Имом Мотуридий таълимотига кўра:

• ишонч билим билан мустаҳкамланиши керак;
• далил билан исботланиши лозим;
• инсон воқеликни таҳлил қилиш қобилиятига эга.

Бу тамойиллар бугунги танқидий фикрлаш маданиятининг ҳам асосини ташкил этади.

Жаҳолатга қарши энг кучли қалқон

Жаҳолат кўпинча билимсизликдан эмас, балки маълумотни таҳлил қилмасликдан келиб чиқади.

Тарихга назар ташласак, кўплаб низолар ва муаммолар одамларнинг текширилмаган маълумотларга ишониши оқибатида юзага келган.

Буюк мутафаккир ақлни билим манбаи сифатида юксак баҳолайди, лекин уни чексиз деб билмайди. Унинг наздида баъзи масалалар ақл билан излаш ва далиллаш орқали англанади, баъзилари эса ақл тўлиқ қамраб ололмагани учун таслим билан қабул қилинади, чунки инсон ақли рубубият ҳикматини тўла англашдан ожиз. Демак, “Мотуридий ҳар қандай масалага ақл билан ёндашишга чақирган” деган фикр унинг таълимотини тўлиқ ифодаламайди. Тўғриси шуки, Мотуридий ақл ва нақлни бирга қўллашга, ақлнинг чегарасини эса унутмасликка чақирган.”

Унинг асарларида:

• савол бериш;
• баҳс қилиш;
• мантиқий таҳлил қилиш;
• хулоса чиқариш маданияти муҳим ўрин тутади.

Бугунги ахборот маконида ҳам айнан шу кўникмалар инсонни ёлғон хабарлар ва бузғунчи ғоялар таъсиридан ҳимоя қилади. Бу борада Имом Мотуридийнинг “Таъвилот ал-Қуръон” асаридаги тафсир ва таъвил ўртасидаги фарқ ибратлидир. Унга кўра, тафсир саҳобаларга хосдир: улар ваҳий нозил бўлган ҳолатларга гувоҳ бўлганлари учун оятдан Аллоҳ нимани ирода қилганини қатъий баён қила олганлар. Таъвил эса фақиҳларга хос бўлиб, унда оят эҳтимолий маъноларга йўналтирилади ва Аллоҳ номидан “У шуни ирода қилди” деб қатъий ҳукм берилмайди. Қатъий билим билан эҳтимолий талқинни ажратиш, ўз хулосасига эҳтиёткорлик билан ёндашиш ва назарий қарашларни муайян оятлар мисолида тушунтириш Мотуридий илмий тафаккурининг муҳим хусусиятларидандир.

Экстремизм профилактикасида Мотуридий меросининг аҳамияти

Мутахассисларнинг фикрича, экстремистик оқимлар кўп ҳолларда инсонларнинг билимсизлиги ва диний саводхонликнинг етарли эмаслигидан фойдаланади.

Улар мураккаб диний масалаларни соддалаштириб талқин қилади, айрим манбаларни контекстдан узиб кўрсатади ва одамларнинг ҳиссиётларига таъсир ўтказишга ҳаракат қилади.

Мотуридий мактаби эса бундай ёндашувларга мутлақо қарши туради.

Чунки унинг таълимотида:

• мувозанат;
• мўътадиллик;
• илмий далиллаш устувор аҳамиятга эга.

Шу сабабли Мотуридий мероси бугун экстремизм профилактикасининг муҳим маънавий асосларидан бири сифатида қаралмоқда.

Медиасаводхонлик ва Мотуридий сабоқлари

Бугун медиасаводхонлик ҳар бир инсон учун зарур кўникмага айланди.

Медиасаводхон инсон:

• хабар манбасини текширади;
• факт ва фикрни ажратади;
• манипуляцияни англайди;
• ахборотни таҳлил қилади.

Қизиғи шундаки, бу кўникмаларнинг кўпчилиги Мотуридий таълимотида ҳам учрайди.

У инсонни:

• эшитган ҳар бир маълумотга ишониб кетмасликка;
• ҳақиқатни излашга;
• далилларга таянишга

чақирган.

Шу нуқтаи назардан қараганда, Мотуридий мероси замонавий медиасаводхонлик маданияти учун ҳам муҳим манба ҳисобланади.

Ахборот хавфсизлиги — маърифатдан бошланади

Кўпинча ахборот хавфсизлиги техник воситалар билан боғланади.

Албатта, бугун рақамли технологиялар муҳим аҳамиятга эга. Инсоният тарихда мисли кўрилмаган ахборот оқими билан юзма-юз турибди. Бир воқеа ҳақида бир вақтнинг ўзида минглаб хабарлар тарқалиши, турли манбалар уни бир-биридан фарқли талқин қилиши мумкин. Ижтимоий тармоқлар ва сунъий интеллект воситалари ахборот тарқатиш имкониятларини кенгайтирган бўлса-да, бу жараён ҳар бир хабарнинг ишончлилигини автоматик равишда таъминламайди.

Аксинча, ахборотнинг ҳаддан ташқари кўплиги, тезкорлиги ва таъсирчан шаклда тақдим этилиши унинг ҳақиқатга қанчалик мувофиқ эканини аниқлашни янада мураккаблаштирмоқда.

Масалан, Reuters Institute томонидан эълон қилинган 2026 йилги Digital News Report ҳисоботида тадқиқот қамраб олган бозорлардаги респондентларнинг 62 фоизи интернетдаги ёлғон ва чалғитувчи ахборотдан хавотир билдирган. Бу рақам ахборотнинг ишончлилиги масаласи замонавий жамият учун нақадар долзарб эканини кўрсатади. Бироқ ахборот хавфсизлигининг асосий субъекти инсоннинг ўзи ҳисобланади.

Агар инсон танқидий фикрлай олса, манбаларни текширса ва мустақил хулоса чиқарса, уни алдаш анча мушкул бўлади.

Мотуридий меросининг энг муҳим аҳамияти ҳам шунда.

У инсоннинг ички иммунитетини — фикрлаш иммунитетини шакллантиради.

Ўзбекистондаги Ислом цивилизацияси маркази — маърифат макони

Ўзбекистондаги Ислом цивилизацияси маркази экспозицияларида Имом Мотуридий ҳаёти ва илмий мероси алоҳида ўрин эгаллайди.

Бу ерда ташриф буюрувчилар Самарқанднинг буюк илмий муҳити, Мотуридийнинг ақидавий таълимоти, унинг ислом тафаккурига қўшган ҳиссаси, бағрикенглик ва мўътадиллик ғоялари билан танишиш имконига эга.

Марказ экспозициялари Мотуридий меросини фақат тарихий воқелик сифатида эмас, балки бугунги жамият учун амалий аҳамиятга эга бўлган маърифат мактаби сифатида намоён этади.

Янги Ўзбекистон ва Мотуридий мероси

Бугун Янги Ўзбекистонда илмли, маърифатли ва фаол фуқаролик жамиятини шакллантириш устувор вазифалардан бири ҳисобланади.

Бу мақсадларга эришишда Мотуридий таълимоти муҳим маънавий таянч бўлиб хизмат қилади.

Чунки у:

• билимни қадрлашга;
• мустақил фикрлашга;
• мўътадилликка;
• бағрикенгликка;
• жамият олдидаги масъулиятни англашга

чақиради.

Бу қадриятлар эса ҳар қандай барқарор ва тараққий этган жамиятнинг асосини ташкил этади.

Хулоса

Бугунги глобал ахборот маконида жаҳолатга қарши курашнинг энг самарали йўли маърифат экани тобора яққол намоён бўлмоқда.

Имом Мотуридий мероси айнан шу маърифат мактабининг ёрқин намунасидир. Унинг ақл ва нақл уйғунлигига асосланган таълимоти инсонни мустақил фикрлашга, ҳақиқатни излашга ва ҳар қандай масалага далиллар асосида ёндашишга ўргатади.

Шу маънода Мотуридий мероси нафақат диний-фалсафий таълимот, балки ахборот хавфсизлиги, экстремизм профилактикаси ва медиасаводхонлик соҳалари учун ҳам муҳим интеллектуал асос ҳисобланади.

Жаҳолатга қарши маърифат ғояси эса айнан ана шундай буюк алломалар мероси орқали ўзининг мустаҳкам илмий ва маънавий пойдеворини топади.