Jamiyat haqidagi ming yillik savollarga javob Islom sivilizatsiyasi markazida
Jamiyatni qanday yaxshilash mumkin? Bu savolga ming yillar oldin javob bergan Abu Nasr Forobiyning g‘oyalari bugun O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazi ekspozitsiyasi orqali yana “jonlanmoqda”.
Jamiyatni yaxshilash haqida gap ketganda, ko‘pchilik qonunlar yoki boshqaruv tizimlarini eslaydi. Abu Nasr Forobiy esa bundan ming yillar oldin boshqacha xulosaga kelgan: jamiyatni o‘zgartirish uchun avvalo insonning o‘zi o‘zgarishi kerak.
Ana shu fikr Forobiyning eng mashhur asarlaridan biri — “Kitob fi mabodiy aro ahl al-madinat al-fozila”, ya’ni “Fozil odamlar shahri”da izchil va ravon bayon etilgan. Bu asar shahar qurilishi yoki davlat tuzilishi haqida emas. U jamiyatni boshqarish haqidagi chuqur mulohazadir.
Bugun ushbu asar O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazining Birinchi Renessans davri bo‘limida joylashgan Abu Nasr Forobiy ekspozitsiyasi orqali keng jamoatchilikka taqdim etilmoqda. Ekspozitsiyada asarning XVII asrda arab tilida ko‘chirilgan qo‘lyozma nusxasi namoyish etilgan.
Forobiyga ko‘ra, jamiyatning eng oliy maqsadi — insonlarni haqiqiy baxt-saodatga yetkazish. Lekin bu baxt boylik yoki mansab bilan emas, bilim, aql va axloq bilan o‘lchanadi. Shu sababli u “fozil shahar” haqida gapirar ekan, avvalo fozil insonni tasvirlaydi.
Asarda rahbar markaziy o‘rinda turadi. Forobiy rahbarni shunchaki boshqaruvchi emas, balki jamiyat uchun namuna bo‘lgan shaxs deb biladi. Agar rahbar to‘g‘ri bo‘lsa, uning atrofidagi muhit ham to‘g‘ri shakllanadi.
Forobiy rahbar avvalo aqlli va donolikka ega bo‘lishi kerak, deb hisoblaydi. U narsalarning mohiyatini tushuna olishi, murakkab masalalarga yechim topa bilishi lozim. Rahbar ilm va tajribani eslab qoladigan, unutqoq bo‘lmagan, vaziyatni tez anglab, to‘g‘ri qaror qabul qila oladigan inson bo‘lishi kerak. Shu bilan birga, u o‘z fikrini ravon va ishonchli ayta olishi, so‘z orqali odamlarni to‘g‘ri yo‘lga boshlay bilishi shart.
Axloqiy jihatdan esa rahbar adolatli bo‘lishi, hech kimga zulm qilmasligi, haqiqatdan og‘ishmasligi lozim. Forobiy rahbarning maqtovga berilmasligi, nafs va shaxsiy manfaat ortidan quvmasligi, faqat ezgulikni ko‘zlashi kerakligini ta’kidlaydi. Qiyin paytlarda esa u qat’iyatli bo‘lib, qarorlarida mustahkam turishi zarur.
Forobiy rahbarning jismoniy holatiga ham e’tibor beradi. U sog‘lom, baquvvat, o‘z vazifasini bajara oladigan bo‘lishi, xalq bilan ochiq munosabatda bo‘lishi, saxovatli va jamiyat manfaatini shaxsiy manfaatdan ustun qo‘ya bilishi lozim.
Forobiyning fikricha, agar shu sifatlar bir insonda jamlansa, u jamiyatni haqiqiy kamolot sari boshlay oladi. Agar bunday inson topilmasa, eng ko‘p yaxshi sifatlarga ega bo‘lgan kishi rahbar bo‘lishi mumkin. Zarur hollarda esa jamoaviy boshqaruv ham ma’qul, deb hisoblaydi.
Faxriddin Ibragimov, tarix fanlari bo‘yicha falsafa doktori:
Forobiy XVII asrga oid “Fozil odamlar shahri” asarida jamiyatni qanday boshqarish kerakligidan ko‘ra, inson qanday bo‘lishi kerakligiga asosiy e’tibor qaratadi. U rahbarni ham, oddiy insonni ham bir xil mezon — aql va axloq asosida baholaydi. Shu jihati bilan asar o‘z davridan ancha ilgarilab ketgan bo‘lib, Aflotunning “The Republic” asari bilan mazmunan yaqin, ammo Sharqona mas’uliyat va tarbiya g‘oyalari bilan yanada boyitilgan.