2026-yilda dunyoda muzeylar e’tibor markaziga aylansa, O‘zbekiston ham madaniy xaritada o‘z o‘rnini mustahkamlashga tayyor. Toshkentda ochilishi kutilayotgan Islom Sivilizatsiyasi Markazi nafaqat tarixiy boyliklar, shu jumladan VII asrga oid Usmon Qur’oni va 2 000 dan ortiq qo‘lyozmalar bilan mehmonlarni hayratga soladi, balki sun’iy intellekt va VR texnologiyalari orqali tarix va madaniyatni yangi va interaktiv tarzda namoyon etadi. Mazkur markaz shaharning markazidagi ulkan firuza rangli ulkan kubbasi bilan ajoyib ko‘rinishga ega bo‘lib, sayyohlar va olimlar uchun muhim madaniy maskanga aylanishi kutilmoqda.
Los-Anjelesdagi futuristik ilmiy-fantastik attraksiondan tortib, ming yillik aborigenlar sivilizatsiyasiga bag‘ishlangan ta’sirchan yodgorlikkacha — ushbu uzoq kutilgan muzeylar ularni ko‘rish uchun sayohatga chiqishga arziydi.
Muzeylar tobora ko‘lamli tus olmoqda. Kelgusi yilda yangi ramziy madaniy markazlar to‘lqini Chikagodan tortib Markaziy Osiyogacha bo‘lgan shaharlar ko‘rinishini qayta shakllantiradi.
Shakl va konsepsiyalar xilma-xilligiga qaramasdan, ushbu binolar — ayrimlari dunyoga mashhur arxitektorlar tomonidan loyihalashtirilgan — muzeylar shaharning belgilab beruvchi unsuriga aylanishi va butun dunyodan tashrif buyuruvchilarni jalb etishi mumkinligini namoyon etmoqda. Bu hodisaning hatto o‘z nomi ham bor — «Bilbao effekti». U 1997-yilda Guggenxaym muzeyi ochilganidan so‘ng Ispaniyaning provinsiya shahrida turizm keskin oshganini anglatadi.
Bu yil muzey rejalashtiruvchilari yangi Guggenxaym muzeyi va qator boshqa ulkan loyihalarning ochilishi orqali ushbu muvaffaqiyatni takrorlashga umid qilmoqdalar.
Bu ro‘yxatni kim tuzgan?
Virjiniyalik jurnalist Larri Blayberg 30 yildan buyon sayohat, tarix va madaniyat kesishgan nuqtalar haqida yozib keladi. U har bir tarixiy ko‘rsatkich oldida to‘xtaydigan va muzey abonementini safarning majburiy qismi deb biladigan sayyohlar toifasiga kiradi.
Yevropadagi eng yangi zamonaviy san’at markazidan tortib, “yulduz arxitektor” Frenk Geri tomonidan yaratilgan va uning vafotidan so‘ng namoyon bo‘lgan me’moriy shohasargacha — quyida sayohatga chiqishga arziydigan ayrim yangi muzeylar keltirilgan.
Lukasning Narativ san’at muzeyi, Los-Anjeles
Shakli jihatidan ulkan uchuvchi kosmik kemaga o‘xshaydigan Los-Anjelesning eng yangi madaniy inshooti xuddi Star Wars yaratuvchisi Jorj Lukas filьmi sahifalaridan chiqqanga o‘xshaydi. Va bu tasodif emas: rejissyor va uning rafiqasi Mellodi Xobson tomonidan asos solingan Lukasning Narativ san’at muzeyi sentyabr oyida ochiladi va afsonaviy kosmik voqealarga oid rekvizitlar hamda kostyumlarni o‘z ichiga oladi. Biroq muzey mavzusi faqat kino bilan cheklanib qolmaydi.
Narativ (hikoyaviy) san’atga bag‘ishlangan mazkur muzeyga 1 milliard AQSh dollari (£735 mln) sarflangan bo‘lib, unda 40 000 dan ortiq eksponat namoyish etiladi. Ular orasida Norman Rokvell, Frida Kalo va Diyego Rivera asarlari, shuningdek Beatris Potterning illyustratsiya va matnlari ham bor. Ekspozitsiyada Marvel olamining yaratuvchilaridan biri bo‘lgan afsonaviy komiks rassomi Jek Kirbi va 1960–70-yillar andegraund madaniyatining ramziy shaxsi Robert Kramb asarlari ham taqdim etilgan.
Alohida o‘rinni Star Warsning ilk vizual qiyofasini, jumladan Dart Veyder, C-3PO va R2-D2 obrazlarini yaratgan rassom Ralьf Makkuorri egallaydi.
300 000 kvadrat fut maydonni egallagan besh qavatli bino ikki teatrni o‘z ichiga oladi va keng ko‘lamli ko‘rgazma maydonini taklif etadi. Los-Anjelesning janubiy qismidagi Ekspozishn-Park hududida joylashgan muzey 11 akrli majmua tarkibiga kiradi. Bu yerda ochiq osmon ostidagi park, amfiteatr, osma bog‘ va sharshara mavjud.
Shuningdek, Los-Anjelesda 2026-yil bahorida sun’iy intellekt yordamida yaratilgan san’atga bag‘ishlangan Dataland muzeyi ham ochilishi rejalashtirilgan.
Guggenxaym Abu-Dabi, BAA
1959-yilda Nyu-Yorkda Frenk Lloyd Raytning mashhur spiral binosi ochilganidan beri, Guggenxaym fondi muzeylari me’morchilik ifodasi va san’atni uyg‘unlashtirib kelmoqda. Tarmoqning eng so‘nggi muzei, Frenk Geri tomonidan loyihalangan (dekabrda vafot etgan), yana bir vizual sensatsiyaga aylanmoqda.
450 000 kvadrat fut maydonga ega bino tashrif buyuruvchilarni G‘aribona siluyet bilan kutib oladi, bu Oz mamlakatining manzaralarini eslatadi: bu egri metallik yuzalar va parus shaklidagi formalar ansambli. Bir korpus o‘rniga bir necha galereyalar mavjud bo‘lib, ular shisha ko‘priklar va o‘tmishlar orqali birlashtirilgan.
Me’morchilik tanqidchisi va kurator Aaron Betski bino 1 milliard dollar qiymatga ega bo‘lib, Geri ijodining so‘nggi davridagi eng yirik madaniy yodgorliklaridan biri bo‘lishini ta’kidlaydi. Uning so‘zlariga ko‘ra, loyiha me’morning avval xaotik ko‘rinadigan, lekin diqqat bilan qaralganda mukammal va murakkab shakllarni yaratish qobiliyatini namoyon qiladi.
Saadiyat orolida, Abu-Dabi markaziga yaqin joylashgan muzey madaniy klasterning asosiy obyekti bo‘ladi, unga allaqachon Luvr filiali kirgan. Ochilish bu yil kutilmoqda, aniq sana hali e’lon qilinmagan.
Ekspozitsiyalar 1960-yillardan bugungi kungacha san’atni qamrab oladi, jumladan Jekson Pollok, Endi Uorxol va Jan-Mishelь Baskiyaning asarlari, shuningdek G‘arb va Janubiy Osiyo hamda Shimoliy Afrika rassomlariga alohida e’tibor qaratiladi.
Shuningdek, Abu-Dabida dekabrda mamlakat tarixi, madaniyati va arxeologiyasiga bag‘ishlangan Zayd Milliy muzeyi ochilgan.
Larrakiya madaniy markazi, Darvin
Larrakiya madaniy markazi — bu Darvin shahrida, Avstraliyaning Shimoliy territoriyasi poytaxtida, sentyabrь oyida ochiladigan taassurotli yangi muzeydir.
Suv bo‘yi binoga uchuvchi qush shaklidagi tom qo‘yilgan bo‘lib, u ajdodlar ruhini ifodalaydi.
Larrakiya mahalliy xalqining muqaddas yerlarida qurilgan mazkur markaz, mahalliy xalqlar haqidagi muzeylardan ularga tegishli va ular tomonidan boshqariladigan muzeylarga global o‘zgarishning bir qismi hisoblanadi.
Larrakiya bu hududda o‘nlab ming yillardan beri yashaydi va ushbu loyihada o‘n yillar davomida faoliyat yuritgan. Avstraliya mahalliy xalq ishlari vaziri Malarndirri Makkarti markazni «haqiqatni o‘rgatish, ta’lim berish va bayram qilish joyi» deb atadi.
60 million avstraliya dollari (£31,2 mln) qiymatga ega muzey an’anaviy va marosimlik buyumlarni namoyish etadi, ularning ko‘pchiligi yaqinda qaytarilgan. Xususan, Los-Anjelesdagi Kaliforniya universiteti Fauler muzeyi XIX asr oxiri — XX asr boshida olib ketilgan artefaktlarni qaytardi, shuningdek, Larrakiya qartlari Bristol muzeyidan qurol kolleksiyasini qaytarish uchun Buyuk Britaniyaga borishgan.
Markazda galereyalar, san’at studiyalari, ochiq amfiteatr, marosimlik maydonlari, mahalliy taomlar restorani va xalq hunarmandligi mahsulotlari do‘koni mavjud.
Obama prezidentlik markazi, Chikago
AQShning sobiq prezidenti Barak Obama Obama Prezidentlik markazining ochilishi bilan yana diqqat markazida. U nafaqat uning merosini abadiylashtiradi, balki Mishelь Obama ulg‘aygan Chikago shahrining janubiy qismini rivojlantirishga ham qaratilgan.
19 akr maydonni egallagan majmua me’morlar Tod Uilьyams va Billi Siyen tomonidan loyihalashtirilgan bo‘lib, u mashhur rassomlar asarlari, sport va jamoatchilik hududlari, kutubxona hamda bolalar o‘yin maydonchalarini o‘z ichiga oladi.
Muzeyning sakkiz qavatli granit binosi o‘zaro tutashgan to‘rt qo‘lni ramzlaydi.
Ekspozitsiyada Obamaning prezidentlik davriga oid artefaktlar, jumladan, Ovalь kabinetining to‘liq o‘lchamdagi nusxasi ham namoyish etiladi. Markaz iyunь oyida ochiladi, uning qiymati 700 million AQSh dollarini tashkil etadi.
Kanal–Pompidou, Bryussel
Sobiq Citroën avtomobil yig‘ish zavodi Yevropaning eng yangi zamonaviy san’at markaziga aylantirilmoqda. 40 000 kv. metr maydonni egallagan majmua noyabrь oyida ochiladi va 2030-yilgacha rekonstruksiya uchun yopilgan Parijdagi Pompidu markazi kolleksiyalari uchun vaqtinchalik makon bo‘lib xizmat qiladi.
Loyiha sanoat merosini muvaffaqiyatli moslashtirish namunasini namoyon etadi hamda kutubxona, bolalar maydonchasi, nonvoyxona va tom qismida joylashgan restoranni o‘z ichiga olgan yangi madaniy hududning bir qismiga aylanadi.
O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazi
Ilgari Ipak Yo‘li markazi va ilmiy markaz bo‘lgan Toshkent, joriy yil mart oyida ochilishi kutilayotgan Islom sivilizatsiyasi markazi nomli ulkan muzey majmuasi bilan yana xaritada o‘z o‘rnini ko‘rsatishga tayyorlanmoqda. Binoning o‘zi ajoyib ko‘rinishga ega bo‘lib, shahar manzarasida hukmronlik qiluvchi ulkan turkuaz mozaik kubbasi bilan bezatilgan.
Ta’lim zonasida O‘zbekiston tarixini islomiy davrdan oldingi davrdan hozirgi kungacha yoritadigan VR va sun’iy intellekt bilan boyitilgan eksponatlar bo‘ladi. Bir bo‘lim mehmonlarga tarixiy olimlar va mutaxassislar bilan “jonli portretlar” orqali muloqot qilish imkonini beradi. Markaz tarkibida 200 000 hajmda kitobxonlik, mamlakatdagi ilk ixtisoslashtirilgan bolalar muzeyi, hunarmandchilik ustaxonalari va restavratsiya laboratoriyasi ham bor.
“Markaz allaqachon sayyohlar va olimlar uchun joziba markazi sifatida o‘z o‘rnini egallamoqda”, — dedi “Lost Enlightenment: Central Asia's Golden Age” kitobi muallifi S. Frederik Starr, ushbu asar 24 tilga tarjima qilingan.
Shuningdek, Toshkentda: 1912 yilda qurilgan sanoat binolarida joylashgan Zamonaviy san’at markazi ham ochiladi.
