Boburiylar davri nefrit piyolasi: Londondan yurtimizga qaytarilgan artefakt haqida
XVII–XVIII asrlarda, Boburiylar sulolasi davrida yaratilgan nefrit piyola o‘zining tarixiy ahamiyati bilan davrning dunyoqarashi va davlatchilik madaniyatini o‘zida saqlagan tarixiy hujjatlardan biridir. Ushbu noyob artefakt Prezident Shavkat Mirziyoyevning xorijdan madaniy merosimizning noyob durdonalarini yurtimizga qaytarish tashabbusini qo‘llab quvvatlagan holda Londondagi nufuzli auksion uylaridan yurtimizga qaytarib olib kelingan.
Boburiylar davrida nefritdan idish yasash faqat oliy hukmdor tabaqaga ruxsat etilgan, bu kabi buyumlar davlat qudrati va sultonlik maqomini moddiy ifodasidir.
Artefaktning tarixiy noyobligi shundaki, u asl saroy buyumi sifatida shakli o‘zgarmagan holda saqlanib qolgan. Nefrit o‘ta qattiq tosh bo‘lib, uni ishlash uchun yuqori darajadagi ilmiy bilim va amaliy tajriba talab qilinadi. Bu buyumlarning chegaralangan miqdorda yaratilishiga sabab bo‘lgan. Tarixiy jarayonlar va saroylarning yo‘qolishi natijasida Boburiylar davri nefrit idishlarining aksariyati bizgacha yetib kelmagan. Shu bois, mazkur nefrit piyola Boburiylar davri saroy madaniyatini yoritib bera oladigan kam sonli asl ashyolardan biri hisoblanadi.
Boburiylar estetikasini hokimiyatning "kamtarona ulug‘vorligi" g‘oyasi bilan izohlash mumkin. Ortiqcha naqsh va bezakdan xoli, lekin mukammal shaklga ega bo‘lgan bu idish Boburiylar estetikasiga xos bo‘lgan ustalik va tabiiy materialdan foydalanish orqali hukmdorlik madaniyatining intellektual va estetik jihatlarini namoyon etadi.
Tarixiy nuqtai nazardan, nefrit piyola Markaziy Osiyo va Hindiston o‘rtasidagi madaniy uzviylikni ochib beradi. Boburiylar sulolasi, o‘z ildizlari bilan temuriylar an’anasiga bog‘langani bois, nefritga bo‘lgan yuksak munosabat ham Markaziy Osiyo madaniy muhitidan kelib chiqqan. Demak, bu artefakt islom sivilizatsiyasining turli hududlarda shakllangan qiymatlarining uyg‘unlashganini isbotlovchi aniq dalildir.
Bugungi kunda nefrit piyola Prezidentimiz tashabbusi bilan barpo etilgan O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazi ekspozitsiyasining Ikkinchi Renessans bo‘limida saqlanmoqda. U muzey ashyosi sifatida emas, balki tarixiy guvoh sifatida namoyish etilmoqda, saroy madaniyati va davlatchilikni qanday yuksak darajada qadrlashni ko‘rsatadi.
Laylo Abduqaxxarova
P/S:Maqolani markaz rasmiy saytiga havola bilan ko‘chirib e’lon qilish mumkin