“Hello Magyar”:Uchinchi Renessans – Islom sivilizatsiyasi markazi Yangi O‘zbekistonning ma’naviy va intellektual rivojlanish strategiyasi.
Toshkentda ochilayotgan O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazi Vengriyaning Hello Magyar saytida e’lon qilingan maqolada mamlakatning madaniy va ma’naviy merosini saqlash hamda ilmiy bilimlarni rivojlantirishdagi muhim tashabbus sifatida yoritilgan. Shuningdek, Bernama va Uzbek Embassy in Latvia manbalarida ham markaz nafaqat tarixiy artefaktlar va zamonaviy ekspozitsiyalar bilan boyitilganligi, balki Markaziy Osiyodagi islom sivilizatsiyasining global ahamiyatini namoyon etishi ta’kidlangan.
O‘zbekiston rasmiy manbalariga ko‘ra, insoniyat tarixi har bir katta taraqqiyot ma’naviy va intellektual asoslarga tayanib shakllanganini ko‘rsatadi. Bugun Markaziy Osiyo yuragidan paydo bo‘lgan bir loyiha o‘zining ko‘lami va ahamiyati bilan butun dunyo e’tiborini tortmoqda: Islom sivilizatsiyasi markazi nafaqat me’moriy mo‘jiza, balki mintaqaning o‘tmishi, buguni va kelajagini bog‘lovchi ma’naviy ko‘prikdir.
2026-yil mart oyida ochilishi rejalashtirilgan mazkur majmua allaqachon yetakchi xalqaro nashrlar va tashkilotlar e’tiborini jalb qildi. Ular uni Yangi O‘zbekistonning eng muhim madaniy loyihalaridan biri sifatida e’tirof etmoqda. Loyihaga 2017-yilda asos solingan bo‘lib, o‘sha yili Prezident Shavkat Mirziyoyev BMT Bosh Assambleyasining 72-sessiyasida mazkur tashabbusni ilgari surgan edi. O‘shanda O‘zbekiston rahbari xalqaro hamjamiyatga islom dinining haqiqiy insonparvar mohiyati — ma’rifat, tinchlik va bunyodkorlik g‘oyalarini namoyon etish zarurligini ta’kidlagan. Bu faqat siyosiy bayonot emas, balki asrlar davomida ilm-fan va madaniyat beshigi bo‘lib kelgan zaminning ildizlariga qaytishga qaratilgan dastur ham edi.
Bu ulkan loyihaning paydo bo‘lishi dunyoda ma’naviy yangilanishga bo‘lgan ehtiyoj kuchaygan davrga to‘g‘ri keldi. Islomofobiya va radikalizm dunyoning turli hududlarida tarqalayotgan bir paytda, O‘zbekiston ushbu muammolarga ilm-fan va ta’lim orqali javob berish modelini taklif etdi. Bugun bu g‘oya Toshkentning tarixiy markazida joylashgan, maydoni o‘n gektarni tashkil etuvchi ulkan majmua ko‘rinishida ro‘yobga chiqdi.
65 metrli ko‘k gumbazi va to‘rtta oltin darvozasi mamlakatning barcha hududlari birligini ramziy ifoda etadi. Binoning har bir chizig‘ida Temuriylar davri me’moriy an’analari zamonaviy texnologiyalar bilan uyg‘unlashgan. Markaz din va ilm o‘rtasidagi muvozanatni ifodalaydi. Ulug‘bek madrasasining boy me’moriy an’analarini eslatuvchi asosiy ustunni Qur’oni karimning ilk nozil qilingan oyati — “Iqro” (“Parvardigoring nomi bilan o‘qi”) kalligrafik yozuvi bezab turibdi. Bu bilim izlashni har bir insonning eng yuksak ma’naviy burchi sifatida anglatadi.
Ekspozitsiyaning markazida VII asrga oid Usmon Qur’oni joylashgan bo‘lib, u YUNESKOning “Jahon xotirasi” reyestriga kiritilgan noyob muqaddas yodgorlik hisoblanadi. Majmua me’moriy konsepsiyasi nafaqat o‘zining salobati, balki zamonaviy shaharsozlik va ekologik barqarorlik talablariga to‘liq javob berishi bilan ham hayratlantiradi. Loyihaning har bir qismi — poydevordan tortib gumbazgacha — tarixiy merosga hurmat bilan barpo etilgan va uzoq muddat xizmat qilish uchun mo‘ljallangan.
Markaz atrofidagi ko‘kalamzor hududlar uni oddiy ilmiy muassasadan ko‘ra keng qamrovli madaniy va ta’lim makoniga aylantiradi. Bu yer shahar aholisi va xalqaro mehmonlar uchun ham ochiq bo‘lgan madaniy-ma’rifiy hudud hisoblanadi.
Markaz ekspozitsiyasi an’anaviy muzeylardan tubdan farq qiladi. Prezident Shavkat Mirziyoyev qo‘llab-quvvatlagan “Sivilizatsiya – Shaxsiyatlar – Kashfiyotlar” tamoyili asosida u faqat tarixiy faktlarni namoyish etmaydi, balki tashrif buyuruvchilarni tirik intellektual muhitga olib kiradi. Ekspozitsiya xronologik tarzda tashkil etilgan: islomdan oldingi davr, birinchi va ikkinchi renessans hamda uchinchi renessans poydevori bo‘lgan Yangi O‘zbekiston davri.
Markazning eng diqqatga sazovor jihatlaridan biri — “Sivilizatsiyalar va kashfiyotlar devori”. U insoniyat ma’naviy taraqqiyotini uzluksiz jarayon sifatida ko‘rsatadi. Unda Xorazmiy, Farg‘oniy, Ibn Sino, Beruniy va Ulug‘bek Mirzo kabi buyuk allomalarning kashfiyotlari qanday qilib zamonaviy yuqori texnologiyalar bilan bevosita bog‘liq ekani namoyish etilgan.
VR va AR texnologiyalari, gologrammalar va sun’iy intellektdan keng foydalanish tufayli IX asrga oid noyob qo‘lyozmalar “jonlanadi”, qadimiy observatoriyalar raqamli ravishda qayta tiklanadi va o‘tmish kashfiyotlari raqamli dunyoga olib kiriladi. Bu keng ko‘lamli raqamli integratsiya Markazni kelajak muzeyiga aylantiradi. Intellektual tizimlar orqali tashrif buyuruvchilar nafaqat ma’lumot oladi, balki virtual tarzda buyuk olimlar bilan muloqot qilib, ularning ilmiy tajribalarida ishtirok etishi mumkin.
Bolalar uchun mo‘ljallangan “1001 ixtiro” laboratoriyasi muhandislik va tabiiy fanlarga bo‘lgan qiziqishni erta yoshdan shakllantiradi. Shu tariqa Markaz oddiy bilim xazinasidan tashqari, millatning intellektual salohiyatini tarbiyalaydigan interaktiv ta’lim platformasiga aylanadi.
O‘zbekiston Prezidenti Shavkat Mirziyoyev bir necha bor millatning haqiqiy qudrati uning xotirasi va madaniy ildizlarida mujassam ekanini ta’kidlagan. U muzey ekspozitsiyalarini milliy merosning haqiqiy namunalari bilan boyitish, o‘zbek xalqining ruhi va tarixini aks ettiruvchi eng noyob asarlarni Vatanga qaytarish bo‘yicha topshiriq bergan.
Bu ezgu g‘oyani amalga oshirish maqsadida Islom sivilizatsiyasi markazi direktori Firdavs Abduxoliqov boshchiligidagi delegatsiya, shuningdek olimlar, sharqshunoslar va san’atshunoslardan iborat maxsus komissiya keng ko‘lamli izlanishlar olib bordi. Markazning muhim vazifalaridan biri — xorijga tarqalib ketgan milliy madaniy merosni Vatanga qaytarishdir. So‘nggi yillarda bu borada mashhur auksion uylari va xususiy kolleksionerlar bilan tizimli hamkorlik yo‘lga qo‘yildi.
Bu sa’y-harakatlar natijasida mingdan ortiq noyob qo‘lyozma va san’at asarlari O‘zbekistonga qaytarildi. Shuningdek, O‘zbekiston madaniy merosini o‘rganish, saqlash va ommalashtirish bo‘yicha Jahon jamiyati (WOSCU) ham Markaz kolleksiyasiga Movarounnahr va Xurosonga oid qator noyob asarlarni taqdim etdi.
Finlyandiya Prezidenti Aleksandr Stubb Markazni zamonaviy dunyoning ma’naviy markazlaridan biri deb atab, uni ilmiy taraqqiyotga katta hissa qo‘shgan tarixiy muassasalar — “Bayt ul-hikma”, Ma’mun akademiyasi va Mirzo Ulug‘bek madrasasi bilan taqqosladi.
“Markaziy Osiyo: umumiy ma’naviy-ma’rifiy meros – umumiy kelajak” nomli kongress doirasida besh davlat prezidenti Markazga tashrif buyurdi. Ushbu tadbirda Markaziy Osiyo mamlakatlari va Ozarbayjondan 300 dan ortiq olim va madaniyat arboblari ishtirok etdi. Shu tariqa Markaz mintaqaning umumiy iftixoriga aylandi.
2026-yil fevral oyida Parijdan kelgan yangi xabarlar loyihaning xalqaro nufuzini yanada mustahkamladi. “Prix Versailles” xalqaro qo‘mitasi Toshkentdagi Islom sivilizatsiyasi markazini “2026-yilning eng go‘zal muzeylari” ro‘yxatiga kiritdi.
Shu bilan birga, Markaz “Smithsonian Magazine”, “BBC Travel”, “BBC History” va “National Geographic” kabi nufuzli xalqaro nashrlar va reytinglarda ham qayd etildi. Bu uni dunyodagi eng muhim muzey tashabbuslari qatoriga — Los-Anjelesdagi “Lucas Museum of Narrative Art”, Vashingtondagi “National Geographic Museum of Exploration” va Londondagi “London Museum” bilan bir qatorga qo‘yadi.
Bunday e’tirof Markazning ilmiy va sayyohlik salohiyatini sezilarli darajada oshirib, uni dunyodagi eng muhim tashrif manzillaridan biriga aylantirmoqda. Bu yutuqlar Yangi O‘zbekistonning ijodiy salohiyati va xalqaro standartlarga mos innovatsion yondashuvini yorqin namoyon etadi.
Bejiz emaski, Markazning ochilishi muborak Ramazon oyiga to‘g‘ri kelmoqda. 2018-yilda aynan shu muborak oyda ushbu ulkan loyihaning poydevori qo‘yilgan edi. Endi, sakkiz yil o‘tib, Islom sivilizatsiyasi markazi o‘z eshiklarini ochmoqda va u islom madaniy merosini tiklash va asrab-avaylashning muhim ramziga aylanadi.
