Yangiliklar

EURONEWS tomonidan tayyorlangan video material va xalqaro ekspertlar ishtirokidagi tahlillar Amir Temur merosiga oid an’anaviy qarashlarni qayta ko‘rib chiqishga turtki bermoqda. O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazida bo‘lib o‘tgan xalqaro konferensiyada olimlar Temuriylar davrini nafaqat siyosiy va harbiy yuksalish, balki ilm-fan, madaniyat va davlatchilik tizimidagi chuqur intellektual o‘zgarishlar davri sifatida baholab, uni jahon tarixidagi “Ikkinchi Renessans” bosqichi sifatida e’tirof etmoqda.

Yangi ilmiy tadqiqotlar Temuriylar davrini ilmiy va madaniy taraqqiyotning tizimli davri sifatida yoritmoqda. Xalqaro konferensiya dunyo bo‘ylab mutaxassislarni birlashtirib, asosiy manbalarni qayta ko‘rib chiqish va tarixiy tadqiqotlar hamda merosni saqlash sohasida hamkorlikni kengaytirishga xizmat qildi.

Xalqaro olimlar Amir Temur merosini qayta baholamoqda, yangi tadqiqotlar esa e’tiborni faqat harbiy tarixdan tashqariga — Temuriylar davridagi ilmiy, madaniy va institutsional yutuqlarga qaratmoqda.

Bu masalalar Toshkent shahridagi Islom sivilizatsiyasi markazida Amir Temur tavalludining 690 yilligi munosabati bilan o‘tkazilgan “Amir Temur va temuriylar tamaddunining jahon tarixi va madaniyatidagi o‘rni va ahamiyati ” mavzusidagi xalqaro ilmiy konferensiyada markaziy o‘rin tutdi.

Tadbirda 20 dan ortiq davlatdan 300 nafardan ziyod ishtirokchilar — tarixchilar, arxeologlar va quyidagi xalqaro tashkilotlar va muassasalar vakillari qatnashdi: Islom dunyosi ta’lim, fan va madaniyat tashkiloti (ICESCO), Oksford Islom tadqiqotlari markazi, Islom tarixi, san’ati va madaniyati tadqiqot markazi (IRCICA) hamda “Al-Furqon” jamg‘armasi.

Muhokamalar Temuriylar davridagi davlat boshqaruvi, diplomatiya, ilm-fan, ta’lim va madaniy rivojlanish masalalariga, shuningdek, uning jahon tarixiga ta’siriga bag‘ishlandi.

Temuriylar davriga yangi yondashuv

Hozirgi ilmiy qarashlar XIV–XV asrlarni intellektual o‘zgarishlar davri sifatida talqin qilmoqda va bu davr ko‘pincha “Ikkinchi Renessans” deb atalmoqda.

Tarixchilar bu davrda ilmiy muassasalarning shakllanishi, tizimli ta’lim tizimining yo‘lga qo‘yilishi va islom olamida barqaror madaniy taraqqiyot kuzatilganini ta’kidlaydi.

O‘zbekiston Prezidenti Shavkat Mirziyoyev Temuriylar tarixi davlat muzeyiga tashrif buyurdi — O‘zbekiston Prezidenti Matbuot xizmati

O‘zbekiston Prezidenti Shavkat Mirziyoyev konferensiya ishtirokchilariga yo‘llagan murojaatida Temuriylar Renessansini mamlakat tarixidagi “eng yorqin davrlardan biri” deb atab, chuqur ilmiy tadqiqotlar va xalqaro hamkorlikni kengaytirishga chaqirdi. Bugungi tadqiqotlarning asosiy yo‘nalishlaridan biri — Temuriylar davriga oid tarixiy manbalar va qarashlarni qayta ko‘rib chiqishdan iborat.

Harbiy tarixdan tashqari ilmiy meros

“Al-Furqon” Islom merosi jamg‘armasi direktori Sali Shahsivariyning ta’kidlashicha, jamoatchilik Temuriylar davrining ilmiy jihatlariga yetarlicha e’tibor qaratmaydi.

“Amir Temur ko‘proq harbiy va siyosiy yetakchi sifatida tanilgan, ammo uning Temuriylar davrida qoldirgan ilmiy merosi haqida kamchilik biladi,” dedi u.

“Biz butun bir davr — yuksak ilmiy taraqqiyot va kashfiyotlar davri haqida gapiryapmiz.”

Uning fikricha, Temuriylar davri nafaqat siyosiy hukmronlik, balki bilim yaratishning tizimli modeli sifatida ham namoyon bo‘lgan va bu asrlar davomida ilmiy taraqqiyotga ta’sir ko‘rsatgan.

Tarixchilar bu davrni astronomiya, matematika, geografiya va tibbiyot sohalaridagi katta yutuqlar davri sifatida baholaydi. Shuningdek, madrasalar va ilmiy tadqiqot tizimlarining shakllanishi bilimlarni avloddan-avlodga uzatishga xizmat qilgan.

Madaniy va me’moriy ta’sir

IRCICA direktori o‘rinbosari Jengiz Tomar Temuriylar merosi bugungi kunda ham me’morchilik va madaniy o‘zlik orqali yaqqol namoyon bo‘layotganini ta’kidladi.

“Temuriylar me’morchiligini ko‘rganimizda, bu aynan o‘sha davrga mansubligini darhol anglaymiz. Usmonlilar yoki Saljuqiylar me’morchiligi kabi, Temuriylar uslubi ham sivilizatsiyada alohida o‘ringa ega,” dedi u.

Tarix fanlari doktori Hilola Nazirova esa o‘z tadqiqotlari orqali Amir Temur haqidagi an’anaviy qarashlarni qayta ko‘rib chiqmoqda.

“Ko‘p hollarda Amir Temur faqat zabt etuvchi sifatida talqin qilinadi va Sharafiddin Ali Yazdiyning ‘Zafarnoma’ asari bir tomonlama o‘rganilgan,” dedi u.

U Xorazm manbalari, “Ravzat as-Safo” va turkiy tarixiy matnlar asosida yanada murakkab va haqqoniy tarixiy manzarani ochib berdi. Uning fikricha, Amir Temurni faqat vayronkor sifatida tasvirlash ko‘pincha biryoqlama tarixshunoslik natijasidir.

TURKSOY bosh kotibi Sulton Rayev Temuriylar davrini davlatchilik, madaniyat va sivilizatsiya shakllanishida hal qiluvchi bosqich deb atadi.

“Bugun biz faxr bilan tilga oladigan Samarqand va Buxoro kabi shaharlar aynan Amir Temur davrida yuksalgan. Uning merosi Vatanni sevishga o‘rgatadi,” dedi u.

Hindistondagi Xuda Baxsh Sharq qo‘lyozmalari kutubxonasi direktori Bedar Shayesta Temuriylar hissasining keng qamrovini ta’kidladi.

“Temuriylar san’at, madaniyat, din, tasavvuf, me’morchilik, adabiyot va til, she’riyat va falsafa, mantiq hamda aniq fanlar sohasida ulkan hissa qo‘shgan,” dedi u.

Amir Temur merosiga bag‘ishlangan maxsus ko‘rgazma

Shuningdek, u Hindiston va O‘zbekiston o‘rtasidagi tarixiy aloqalarni ta’kidlab, ilmiy hamkorlikni yanada kengaytirishga chaqirdi.

Rossiya Fanlar akademiyasi Sharq qo‘lyozmalari instituti direktori Irina Popova qo‘lyozmalarni saqlash va o‘rganish muhimligini alohida qayd etdi. U bu to‘plamlarni xalqaro tadqiqotchilar uchun umumiy madaniy meros sifatida baholadi.

Tadqiqotdan amaliy natijalargacha

Konferensiya yakunlariga ko‘ra, ishtirokchilar xalqaro tadqiqotlarni kengaytirish, akademik hamkorlikni mustahkamlash va qo‘lyozmalar hamda madaniy merosni saqlashni yaxshilashga qaratilgan tashabbuslarni ilgari surdi.

“Konigildagi to‘y” teatrlashtirilgan namoyishi

Bu sa’y-harakatlar Temuriylar davrini yanada tizimli va global miqyosda o‘rganishga xizmat qiladi.