Temuriylar saroyidan bugungacha yetib kelgan hashamat: XV asrga oid noyob yashil ipak choponning tarixiy siri
Chopon Markaziy Osiyoda XV asrning birinchi yarmida yaratilgan bo‘lib, u o‘z davrining hashamatli saroy liboslari qatoriga kiradi. Bunday keng va uzun yengli shakl Temuriylar davriga xos bo‘lgan marosimiy kiyimlar uchun xarakterli bo‘lib, u kiyim egasining ijtimoiy mavqeini ko‘rsatadigan muhim elementlardan biri hisoblangan. Libos bir necha bo‘lak matodan tikilgan, old tomoni ochiq, qisqa yoqali va keng yengli qilib ishlangan. Ushbu konstruktiv yechim nafaqat kiyimning qulayligini, balki uning tantanavor ko‘rinishini ham ta’minlagan. Chopon ipak matodan to‘qilgan bo‘lib, undagi naqshlar “bulutli tasma” deb ataladigan murakkab ornament bilan bezatilgan. Ushbu naqsh o‘zining to‘lqinsimon chiziqlari orqali mato yuzasida harakat va yorug‘lik taassurotini hosil qiladi.
“Bulutli tasma” motivi Sharq san’ati tarixida keng tarqalgan dekorativ unsurlardan biridir. U dastlab Xitoy san’atida shakllangan bo‘lib, keyinchalik Markaziy Osiyo va Eron hududlariga kirib kelgan. Temuriylar davriga kelib esa bu ornament saroy san’ati va to‘qimachilik mahsulotlarining muhim bezak elementiga aylangan. Mazkur chopon matosida bulutli tasma chiziqlari bilan bir qatorda ajdarho, feniks qushi, lotus hamda pion gullari kabi tasvirlar ham uchraydi. Bu obrazlarning har biri Sharq ramziyatida muayyan ma’noga ega. Ajdarho hokimiyat va kuch ramzi sifatida talqin qilinsa, feniks qushi yangilanish va abadiylik timsoli hisoblanadi. Lotus va pion gullari esa farovonlik, poklik va baraka bilan bog‘liq ma’nolarni ifodalaydi. Shu sababli bunday murakkab va ramziy naqshlar bilan bezatilgan matolar ko‘pincha saroy muhitida yoki yuqori tabaqa vakillari kiyimida qo‘llanilgan.
Chopondagi bezaklar va uning umumiy shakli Temuriylar davri miniatyura san’ati namunalarida tasvirlangan kiyimlarga juda yaqin. XV asrga oid ayrim miniatyuralarda bulutli tasma naqshlari tushirilgan libos kiygan zodagonlar tasvirlangan bo‘lib, bu tarixiy kiyimlarning real saroy hayotida keng qo‘llanilganini ko‘rsatadi. San’atshunoslar bunday o‘xshashliklarni Temuriylar davrida tasviriy san’at va amaliy san’at o‘rtasida kuchli aloqalar mavjud bo‘lganining dalili sifatida baholaydilar. Miniatyura rassomlari saroy hayotini aks ettirar ekan, ular o‘sha davr kiyimlarini ham aniq tasvirlashga intilishgan. Shu sababli bugungi kunda miniatyuralar tarixiy kiyimlarni tadqiq qilishda muhim manba sifatida qaraladi.
Ipak matoning sifati ham choponning qimmatini belgilovchi muhim omillardan biridir. Temuriylar davrida Markaziy Osiyo ipak ishlab chiqarish va to‘qimachilik markazlaridan biri sifatida tanilgan. Ayniqsa Samarqand va Hirot shaharlari o‘zining hunarmandchilik maktablari bilan mashhur bo‘lgan. Bu hududlarda tayyorlangan matolar yuqori sifatli ipak tolalari, murakkab naqshlari va yorqin ranglari bilan ajralib turgan. Chopon matosidagi tolalarning jilosi va naqshlarning silliq harakati matoga go‘yoki yorug‘lik bilan to‘qilgandek chuqurlik bag‘ishlaydi. Bunday badiiy yechimlar Temuriylar saroyida shakllangan nafis did va estetik qarashlarning natijasi hisoblanadi.
Bugungi kunda Islom sivilizatsiyasi markazida saqlanayotgan ushbu noyob artefakt XV asr Markaziy Osiyo madaniyati va saroy estetikasi haqida muhim tasavvurlar beradi. U Temuriylar davri to‘qimachilik san’atining yuqori darajasini ko‘rsatibgina qolmay, balki o‘sha davr jamiyatida kiyimning qanday ramziy va ijtimoiy ahamiyatga ega bo‘lganini ham ochib beradi. Shu ma’noda ushbu yashil ipak chopon Temuriylar uyg‘onish davrining moddiy merosi sifatida alohida ilmiy va madaniy qiymatga ega bo‘lgan tarixiy yodgorlikdir.
Laylo Abduqaxxarova
P/S:Maqolani markaz rasmiy saytiga havola bilan ko‘chirib e’lon qilish mumkin