Yangiliklar

Tarix ba’zan bir-biridan minglab kilometr uzoqlikda joylashgan shaharlarni yagona ma’naviy va madaniy makonga aylantiradi. Buxoro, Samarqand, Boku va Sankt-Peterburg shular jumlasidandir. XIX asr oxiri — XX asr boshlarida mazkur shaharlar o‘rtasida shakllangan ilmiy, madaniy, xayriya va diplomatik aloqalar bugungi kunda O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazining Xonliklar davri ekspozitsiyasi orqali yangi mazmunda talqin etilmoqda.

Ekspozitsiyada namoyish etilayotgan uch asosiy eksponat — Sankt-Peterburg jome masjidi tarixi, Buxoro amirligining davlat ordeni va Ozarboyjonning mashhur sanoatchisi hamda saxovatpeshasi Hoji Zaynulobidin Tagiyev haqidagi materiallar — alohida tarixiy voqealar sifatida emas, balki Markaziy Osiyo, Kavkaz va Rossiya o‘rtasidagi ko‘p qirrali hamkorlikning o‘zaro bog‘langan bo‘g‘inlari sifatida taqdim etilgan.

Bu yondashuv tarixni milliy chegaralar doirasida emas, balki umumiy sivilizatsion jarayon sifatida anglashga xizmat qiladi.

Samarqand me’morchiligi shimolda qanday aks etdi?

Sankt-Peterburg markazida joylashgan moviy gumbazli jome masjidi Rossiyadagi eng mashhur musulmon me’moriy yodgorliklaridan biri hisoblanadi. Uning tashqi qiyofasi Samarqanddagi Temuriylar davri me’morchiligi ta’sirida loyihalashtirilgan bo‘lib, ayniqsa bosh gumbaz Amir Temur maqbarasi arxitekturasidan ilhomlangan holda yaratilgan.

XX asr boshlarigacha Rossiya imperiyasining poytaxtida yashovchi musulmonlar uchun munosib jome masjidi mavjud emas edi. Masjid qurilishi uchun mablag‘ yig‘ish boshlangan bo‘lsa-da, yer sotib olishga ham yetarli mablag‘ to‘planmagan.

Ayni shu pallada Buxoro amiri Sayid Abdulahadxon tashabbusni qo‘llab-quvvatlab, o‘z shaxsiy mablag‘i hisobidan qurilish uchun yer maydoni xarid qilinishiga homiylik qildi.

1910-yil 3-fevralda masjidning birinchi g‘ishti aynan uning ishtirokida qo‘yildi. Garchi amir qurilish tugallanishini ko‘rishga ulgurmagan bo‘lsa-da, uning boshlab bergan tashabbusi amalga oshirildi.

1913-yilda masjidning ochilish marosimida Buxoroning so‘nggi amiri Said Olimxon hamda Xiva xoni Asfandiyorxon ishtirok etdi. Bu tadbir Rossiya imperiyasi hududida Markaziy Osiyo hukmdorlarining eng muhim diplomatik uchrashuvlaridan biri sifatida tarixga kirgan.

Sobiq sovet davrida masjid yopildi va o‘nlab yillar diniy maqsadlarda foydalanilmadi. Faqat 1974-yilda musulmon jamoasiga qaytarilgan ushbu inshoot bugun Sankt-Peterburgning tarixiy ramzlaridan biri hisoblanadi.

Bokudagi saxovat Markaziy Osiyo bilan qanday tutashdi?

Ekspozitsiyaning yana bir markaziy qismi Ozarboyjonning saxovatpesha tadbirkori Hoji Zaynulobidin Tagiyev faoliyatiga bag‘ishlangan.

Neft sanoati orqali katta boylikka erishgan Tagiyev o‘z sarmoyasini ta’lim, matbuot, ilm-fan va ijtimoiy loyihalarga yo‘naltirgan. Kavkazdagi birinchi musulmon qizlar gimnaziyasi, ko‘plab maktablar, nashriyotlar va ijtimoiy muassasalar uning mablag‘lari hisobidan tashkil etilgan.

Biroq uning faoliyati Kavkaz bilan cheklanmagan.

Tarixiy manbalar Tagiyevning Buxoro amirligi bilan yaqin munosabatlarda bo‘lganini ko‘rsatadi. Amir Sayid Abdulahadxon va keyinchalik Said Olimxon bilan muntazam muloqotlar o‘tkazilgan, iqtisodiy hamkorlik, savdo, madaniy almashinuv va xayriya masalalari muhokama qilingan.

Buxoro amirlari Bokuga tashriflari chog‘ida aynan Tagiyev qarorgohida mehmon bo‘lgan. Bugun ham Ozarboyjon Davlat tarixi muzeyida Buxoro hukmdorlari tomonidan taqdim etilgan qator sovg‘alar saqlanadi.

O‘zbek jadidlari — Mahmudxo‘ja Behbudiy, Cho‘lpon va Hoji Abdulaziz Abdurasulov kabi ziyolilarning ham Tagiyev bilan muloqot qilgani Markaziy Osiyo va Kavkaz o‘rtasida faqat iqtisodiy emas, balki umumiy ma’rifatparvarlik muhiti shakllanganini ko‘rsatadi.

Bir masjid qurilishi ortidagi xalqaro hamkorlik

Sankt-Peterburg jome masjidi tarixi faqat me’moriy yodgorlik tarixi emas.

U Buxoro amiri Sayid Abdulahadxon va Ozarboyjonning mashhur saxovatpeshasi Hoji Zaynulobidin Tagiyev kabi ikki buyuk homiyning umumiy ezgu maqsad yo‘lidagi hamkorligini aks ettiradi.

Bu hamkorlik XIX–XX asrlar boshida musulmon jamoalari milliy chegaralardan ko‘ra umumiy ma’naviy qadriyatlar atrofida birlashganini ko‘rsatadi.

Davlat ordeni — tarixiy ishonch ramzi

Ekspozitsiyadagi Buxoro amirligining davlat ordeni mazkur munosabatlarning yana bir muhim dalili hisoblanadi.

Tarixiy ma’lumotlarga ko‘ra, Amir Sayid Abdulahadxon Hoji Zaynulobidin Tagiyevni musulmon jamiyati taraqqiyoti, xayriya ishlari va Buxoro bilan do‘stona munosabatlarni rivojlantirishdagi xizmatlari uchun amirlikning eng nufuzli davlat mukofotlaridan biri bilan taqdirlagan.

Nursimon yulduz shaklidagi mazkur orden davlatchilik, ishonch va o‘zaro hurmat ramzi sifatida alohida ahamiyatga ega bo‘lib, ekspozitsiyada Tagiyev haqidagi materiallar bilan birgalikda namoyish etilishi bejiz emas.

Zamonaviy talqindagi tarix

Vohidxon Muhitdinov, Markazning Ziyorat turizmi bo‘limi kichik ilmiy xodimi:

– O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazi muzeyining “Xonliklar davri” ekspozitsiyasi oddiy muzey namoyishi emas. U Markaziy Osiyoning Yevroosiyo tarixidagi o‘rnini yangi nuqtai nazardan ko‘rsatishga qaratilgan ilmiy konsepsiyadir.
Bugun jahonda umumiy madaniy meros, sivilizatsiyalar muloqoti va tarixiy xotira masalalari tobora muhim ahamiyat kasb etayotgan bir paytda, ushbu ekspozitsiya Buxoro, Samarqand, Boku va Sankt-Peterburg o‘rtasidagi tarixiy rishtalarni qayta tiklash orqali islom sivilizatsiyasining chegara bilmas intellektual va madaniy makon bo‘lganini namoyon etadi.
Bu yerda namoyish etilayotgan har bir eksponat faqat o‘tmish haqida hikoya qilmaydi. U ilm, xayriya, diplomatiya va insonparvarlik kabi umuminsoniy qadriyatlar asrlar davomida xalqlarni qanday birlashtirganini yodga soladi.
Shu ma’noda, O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazining mazkur ekspozitsiyasi tarixni saqlash bilan cheklanmay, uni zamonaviy global muloqotning muhim qismiga aylantirishga xizmat qilmoqda.

Joriy yilning 7-11 iyul kunlari 40 dan ortiq davlatdan 300 nafarga yaqin xorijiy mehmonlar, olimlar, ulamolar va xalqaro tashkilotlar vakillarini bir maydonga jamlab, Toshkent, Samarqand va Termiz shaharlarida bo‘lib o‘tadigan I Xalqaro Islom sivilizatsiyasi forumi mana shu kabi yangi loyihalar taqdimotini o‘z ichiga olgan. Forumning bosh maqsadi islomning tinchlik, bag‘rikenglik, ilm-fan, ma’rifat va insonparvarlikka asoslangan asl mohiyatini xalqaro hamjamiyatga yetkazish bo‘lib, uning doirasida ilmiy muloqotlar, xalqaro ko‘rgazmalar, noyob qo‘lyozmalar taqdimoti va madaniy-ma’rifiy tadbirlar orqali islom sivilizatsiyasining boy merosi namoyon etiladi.