Yangiliklar

2017-yil sentabrida O‘zbekiston Prezidenti Shavkat Mirziyoyev BMT Bosh Assambleyasi minbaridan terrorizm va ekstremizmga faqat kuch ishlatish orqali qarshi turish yetarli emasligini aytib, ularning ildizlaridan biri jaholat va toqatsizlik ekaniga e’tibor qaratgan edi. Davlatimiz rahbari islomni zo‘ravonlik va qon to‘kish bilan tenglashtirishni qat’iy rad etdi hamda dunyo hamjamiyatini dinning insonparvar mohiyatiga qaratishga chaqirdi. Oradan to‘qqiz yil o‘tib, mustaqilligining 35 yilligini qarshi olayotgan Mustaqil O‘zbekistonimizda bu g‘oya ta’lim qamrovining keskin kengayishi, ilmiy-ma’rifiy institutlar va Islom sivilizatsiyasi markazi kabi yangi maskanlarning paydo bo‘lishi orqali davlat siyosatining amaliy yo‘nalishlaridan biriga aylanmoqda.

Mustaqillikka yangi nigoh

Shunday sanalar borki, ular faqat bayram qilish uchun emas, bosib o‘tilgan yo‘lni qayta baholash uchun ham xizmat qiladi.

O‘zbekiston davlat mustaqilligining 35 yilligini nishonlash arafasida. Bu davrni iqtisodiy ko‘rsatkichlar, yangi infratuzilma, shaharlar yoki davlat institutlari orqali o‘lchash mumkin. Ammo mamlakatda kechayotgan eng murakkab o‘zgarishlardan biri insonning bilim, tarix va kelajakka munosabatida namoyon bo‘lmoqda.

BMT minbaridan yangragan chaqiriq

Bu siyosatning xalqaro miqyosdagi eng muhim nuqtalaridan biri 2017-yil 19-sentabrda Nyu-Yorkda yuz berdi. Prezident Shavkat Mirziyoyev BMT Bosh Assambleyasining 72-sessiyasidagi birinchi nutqida terrorizm va ekstremizm tahdidi haqida gapirar ekan, ularga qarshi asosan kuch ishlatishga tayangan yondashuv o‘zini oqlamayotganini ta’kidladi.

Prezident jaholat va toqatsizlikni radikalizmni oziqlantiruvchi omillar qatorida ko‘rsatdi. Shu bilan birga, islom dinini zo‘ravonlik bilan bog‘lashga qarshi chiqib, uning insonparvar mohiyatini xalqaro jamoatchilikka yetkazish zarurligini aytdi.

Shavkat Mirziyoyev aynan shu minbardan BMT Bosh Assambleyasiga «Ma’rifat va diniy bag‘rikenglik» nomli maxsus rezolyutsiya qabul qilish tashabbusini ilgari surdi. Uning asosiy maqsadlari orasida ta’limdan keng foydalanish imkoniyatini oshirish, savodsizlik va jaholatni bartaraf etish masalalari ko‘rsatildi.

Oradan bir yildan sal ko‘proq vaqt o‘tib, 2018-yil 12-dekabrda BMT Bosh Assambleyasi «Ma’rifat va diniy bag‘rikenglik» rezolyutsiyasini qabul qildi.

Shu nuqtai nazardan, «jaholatga qarshi — ma’rifat» O‘zbekiston uchun faqat ma’naviy shior emas, balki xavfsizlik, yoshlar siyosati, diniy bag‘rikenglik va ta’lim o‘rtasidagi bog‘liqlikni belgilaydigan siyosiy yondashuv sifatida shakllandi.

G‘oyadan institutlarga

2017-yilgi BMT nutqining muhim jihati yana shunda ediki, unda O‘zbekiston faqat xalqaro hamjamiyatni ma’rifatga chaqirmadi. Mamlakat bu yondashuvni o‘z hududida amaliy institutlarga aylantirish rejalarini ham ko‘rsatdi.

Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi va Toshkentda Islom sivilizatsiyasi markazini tashkil etish tashabbuslari aynan shu siyosatning bir qismi sifatida taqdim etildi.

2018-yilda Islom sivilizatsiyasi markaziga tamal toshi qo‘yilar ekan, Prezident uning asosiy g‘oyasini buyuk ajdodlar merosini o‘rganish, yoshlarni tarbiyalash, ilm va madaniyatni rivojlantirish hamda «jaholatga qarshi — ma’rifat» tamoyilini qaror toptirish bilan bog‘lagan edi.

Oradan sakkiz yil o‘tib, 2026-yil 17-mart kuni Markaz rasman ochildi.

Shu tariqa 2017-yilda BMT minbaridan aytilgan g‘oya 2026-yilga kelib Toshkent markazidagi yirik ilmiy-ma’rifiy institut qiyofasini oldi.

50 ming kvadrat metrga joylangan tarix

Islom sivilizatsiyasi markazi qariyb 10 gektar hududda joylashgan, uning umumiy foydalanish maydoni 50 ming kvadrat metrni tashkil etadi. Biroq uning ahamiyati bino ko‘lami bilan cheklanmaydi. Unda O‘zbekiston hududidagi islomgacha bo‘lgan davr, Birinchi va Ikkinchi Renessans hamda «Yangi O‘zbekiston — Uchinchi Renessans poydevori» kabi yirik ekspozitsion yo‘nalishlar tashkil etilgan. Markazning bosh zalida dunyodagi eng qadimiy Qur’on nusxalaridan biri — Usmon Mus'hafi joylashtirilgan.

Markazda qadimiy qo‘lyozmalar, arxeologik topilmalar, tarixiy xaritalar va boshqa madaniy boyliklar zamonaviy muzey texnologiyalari bilan birlashtirilgan. Bu yondashuvda tarix faqat namoyish qilinmaydi. Uni o‘rganish, raqamlashtirish, ilmiy muomalaga kiritish va yangi avlodga yetkazish maqsadi qo‘yilmoqda.

Bu yerda siyosiy konsepsiya va muzey konsepsiyasi bir nuqtada tutashadi: Islom sivilizatsiyasi bilimlar tarixi sifatida ko‘rsatilmoqda.

Islom sivilizatsiyasi — faqat din tarixi emas

Markaziy Osiyo asrlar davomida matematika, astronomiya, tibbiyot, geografiya, falsafa, hadisshunoslik va boshqa sohalarda yirik ilmiy maktablar shakllangan hudud bo‘lgan.

Xorazmiyning matematikadagi merosi, Abu Rayhon Beruniyning tabiiy va aniq fanlardagi tadqiqotlari, Ibn Sinoning tibbiyotga qo‘shgan hissasi, Mirzo Ulug‘bekning astronomik maktabi yoki Imom Buxoriyning hadis ilmidagi faoliyati bu tarixning turli qirralarini ifodalaydi.

Yangi O‘zbekistonda ushbu shaxslarni faqat o‘tmish ramzlari sifatida emas, zamonaviy ta’lim va ilm uchun intellektual asos sifatida qayta talqin qilish tendensiyasi ko‘rinadi.

Bu muhim farq.

Chunki tarixiy merosga munosabatning birinchi bosqichi — uni saqlab qolish.

Ikkinchi bosqich — uni o‘rganish.

Eng murakkab bosqich esa — undan yangi bilim yaratish.

Ma’rifat xavfsizlik siyosatiga aylanganda

O‘zbekiston yondashuvining eng qiziq jihatlaridan biri — ta’lim va diniy bag‘rikenglikni xavfsizlikdan alohida ko‘rmaslikdir.

2017-yilgi BMT nutqidayoq Shavkat Mirziyoyev radikalizmni faqat kuch vositasida yengish mumkin emasligini ta’kidlagan. Bu yondashuvga ko‘ra, yoshlarga bilim, ijtimoiy imkoniyat va mustaqil fikrlash muhitini berish — ekstremistik mafkuraga qarshi uzoq muddatli to‘siqlardan biridir.

Shu nuqtai nazardan Islom sivilizatsiyasi markazi, Imom Buxoriy majmuasi, universitetlar yoki ilmiy markazlar bir-biridan uzilgan obyektlar emas. Ularni birlashtirib turuvchi g‘oya — bilimli insonni shakllantirish.

Konstitutsiyada ham ta’lim — huquq va davlat vazifasi

O‘zbekistonning yangi tahrirdagi Konstitutsiyasida har kimning ta’lim olish huquqi belgilangan. Davlat uzluksiz ta’lim tizimi va uning turli shakllarini rivojlantirishi, umumiy o‘rta ta’limni kafolatlashi hamda alohida ta’lim ehtiyojlariga ega bolalar uchun inklyuziv ta’lim sharoitlarini ta’minlashi qayd etilgan.

Bu huquqiy baza ham ta’limning ijtimoiy xizmatdan kengroq — davlat taraqqiyotining strategik resursi sifatida qaralayotganini ko‘rsatadi.

O‘tmishga qaytish emas — kelajak uchun undan foydalanish

Bu yerda tabiiy savol tug‘iladi: modernizatsiya yo‘lidan borayotgan davlat nima uchun tarixga bunchalik katta e’tibor bermoqda?

Javob — o‘tmishga qaytish uchun emas.

Kelajakka ishonchliroq borish uchun.

Tarixiy xotira va modernizatsiya bir-biriga zid tushunchalar emas. Ildiz daraxtni orqaga tortib turmaydi — uning yuqoriga o‘sishiga imkoniyat yaratadi.

Muammo faqat ajdodlar bilan faxrlanish boshlanganida paydo bo‘ladi.

Agar Xorazmiy bilan faxrlansak, navbatdagi savol:

Bugun yangi matematik maktablarni kim yaratmoqda?

Agar Ibn Sinoning nomini tilga olsak:

O‘zbekistonning zamonaviy tibbiyot olimlari jahon faniga qanday yangilik kiritmoqda?

Agar Ulug‘bek haqida gapirsak:

Bugun mamlakat astronomiya va kosmik tadqiqotlarda qanday o‘rin egallamoqda?

Agar Imom Buxoriyga murojaat qilsak:

Bugungi avlod fakt va manbalarga qanchalik mas’uliyat bilan munosabatda bo‘lmoqda?

Ana shu savollar tarixiy xotirani nostalьgiyadan taraqqiyot mexanizmiga aylantiradi.

Mustaqillikning yetuklik bosqichi

35 yil — davlat tarixida ulkan davr emas. Ammo bir avlod almashishi uchun yetarli vaqt.

O‘zbekiston bu davrda suveren davlat institutlarini shakllantirdi, jahon hamjamiyatiga kirdi va milliy tarixning ko‘plab sahifalarini qayta tikladi.

So‘nggi bosqichda esa tarixiy xotirani ta’lim va ilm bilan bog‘lashga qaratilgan yangi institutlar paydo bo‘lmoqda.

Islom sivilizatsiyasi markazi ana shu yo‘nalishning eng yirik ramzlaridan biri.

2026-yil 1-iyun holatiga kelib, rasmiy ochilganidan ikki yarim oy ichida Markazga mahalliy va xorijiy mehmonlar tashrifi yarim millionga yetgan. Shu davrda u yerga 150 dan ziyod xorijiy delegatsiya va 2 mingdan ortiq chet ellik mehmon tashrif buyurgan.

Markazda ilm va innovatsiya sohasida qariyb 2 ming mahalliy va xorijiy olim ishtirokida 810 ta loyiha amalga oshirilgan.

Bu ko‘rsatkichlar uning oddiy muzeydan ko‘ra ilmiy yo‘nalishda kengroq vazifa bajarishga da’vo qilayotganini ko‘rsatadi.

Asosiy sinov hali oldinda

Biroq xalqaro axborot agentliklari nuqtai nazaridan bu tarixni faqat yutuqlar ro‘yxati sifatida berish yetarli emas.

O‘zbekiston uchun asosiy sinov endi boshlanadi.

Oliy ta’lim qamrovi keskin oshdi — endi sifatni ta’minlash kerak.

Yangi ilmiy markazlar qurildi — endi xalqaro ahamiyatga ega tadqiqot natijalarini ko‘paytirish zarur.

Minglab qo‘lyozma va eksponatlar jamlanmoqda — endi ularni professional tadqiq qilish, raqamlashtirish va jahon ilmiy muomalasiga kiritish talab etiladi.

Mahobatli ziyorat va muzey majmualari barpo etildi — endi ularni yoshlar fikrlaydigan, savol beradigan va bilim oladigan maktabga aylantirish kerak.

Ajdodlar bilan faxrlanishdan — avlodlar oldidagi mas’uliyatga

Mustaqillikning 35 yilligi oldida O‘zbekiston uchun eng muhim savol, ehtimol, «Biz kim edik?» emas. Hatto «Biz kimmiz?» ham emas. Asosiy savol: «Biz kim bo‘lishni xohlaymiz?» Shuning uchun mustaqillikning 35 yilligi — faqat erishilgan natijalarni nishonlash emas. Bu o‘z oldimizga yangi savol qo‘yish uchun ham muhim palla. «Bu yillar davomida nimalarga erishdik?», deb emas, balki «Kelgusi o‘ttiz besh yil davomida nimalarni yaratamiz?» deya o‘zimizdan so‘rash vaqti keldi. Buyuk ajdodlardan meros qolgan bilim bilan faxrlanish oson. Unga munosib yangi bilim yaratish esa ancha qiyin.

Shu ma’noda, Xorazmiy, Beruniy, Ibn Sino, Ulug‘bek yoki Imom Buxoriyning haqiqiy vorisi bo‘lish ularning nomini takrorlash emas — ular kabi yangi bilim yaratishga intilishdir.

Endi asosiy masala bino va muassasalar sonida emas.

Ulardan qanday avlod yetishib chiqishida.

Chunki XXI asrda davlatning haqiqiy qudrati faqat tabiiy resurslar, iqtisodiyot yoki infratuzilma bilan o‘lchanmaydi.

Uning eng katta kapitali — fikrlaydigan, bilim yaratadigan va jaholatga ma’rifat bilan javob bera oladigan inson.

Mustaqillikning 35 yilligi shu ma’noda yakuniy marra emas.

U yangi savolning boshlanishi: ajdodlar qoldirgan buyuk merosdan keyin biz kelajak avlodlarga qanday meros qoldiramiz? Bu savolga javob berishga munosib bo‘laylik.

Abulfayz Sayidasqarov

P/S:Maqolani markaz rasmiy saytiga havola bilan ko‘chirib e’lon qilish mumkin