Euronews: “Islom haqidagi noto‘g‘ri tasavvurlarga bilim va media orqali qanday qarshi turish mumkin”
Islom haqidagi noto‘g‘ri tasavvurlarga qarshi kurashda bilim, haqiqat va xolis jurnalistikaning o‘rni qanday? Bu masala Toshkentda Islom sivilizatsiyasi markazi tomonidan tashkil etilgan «Islom sivilizatsiyasi: yangi nigoh — yangi kashfiyotlar» xalqaro mediaforumda keng muhokama qilindi. Euronews nashri yoritgan maqolada 50 ga yaqin mamlakatdan qariyb 300 nafar jurnalist, tadqiqotchi, noshir, kinematografist va texnologiya mutaxassislari ishtirok etgan forumda Islomni to‘g‘ri va dalillarga asoslangan tarzda taqdim etish, islomofobiyaga qarshi ma’rifat bilan javob berish, shuningdek, Yevropa va Markaziy Osiyo o‘rtasidagi aloqalarni yangi nuqtai nazardan yoritish masalalariga e’tibor qaratilgan.
O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazi tomonidan tashkil etilgan forum 50 ga yaqin mamlakatdan 300 nafarga yaqin ishtirokchini bir maydonga jamladi.
O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazi tomonidan tashkil etilgan «Islom sivilizatsiyasi: yangi nigoh — yangi kashfiyotlar» xalqaro mediaforum doirasida Islom dini haqidagi noto‘g‘ri tasavvurlar uchun mas’uliyat, jurnalistik mustaqillik, shuningdek, Yevropaning Markaziy Osiyo bilan tobora yaqinlashayotgan hamkorligi kabi keng qamrovli masalalar muhokama qilindi.
«Islom sivilizatsiyasi: yangi nigoh — yangi kashfiyotlar» xalqaro mediaforumi O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazi tomonidan tashkil etildi. Toshkentda o‘tkazilgan tadbir doirasidagi bahs va munozaralar forumning o‘zi bilan cheklanib qolmadi.
Unda 50 ga yaqin mamlakatdan 300 nafarga yaqin media mutaxassislari, tadqiqotchilar, nashriyot vakillari, kinematografistlar hamda texnologiya sohasi mutaxassislari ishtirok etdi. Ular Islom jamiyatlarining tarixi va merosi qanday yoritilayotgani, stereotiplarga qanday qarshi turish va qadimiy manbalarni yangi auditoriya uchun qanday dolzarb qilish mumkinligi haqida fikr almashdilar.
Tashkilotchilar forumning kengroq maqsadini Prezident Shavkat Mirziyoyevning 2017-yilda BMT Bosh Assambleyasida so‘zlagan nutqi bilan bog‘ladilar. O‘shanda davlat rahbari Islom dinini zo‘ravonlik va qon to‘kish bilan bog‘lashga qaratilgan urinishlarni rad etib, «Ma’rifat va diniy bag‘rikenglik» to‘g‘risidagi rezolyusiya qabul qilish tashabbusini ilgari surgan edi. Mazkur rezolyusiya keyingi yili qabul qilingan.
Forumda ana shu keng g‘oya media, dalillar, texnologiya va tarixiy talqin masalalariga bag‘ishlangan muhokamalar orqali yanada rivojlantirildi.
Islomofobiya, bilim va mas’uliyat
Markaz direktori Firdavs Abduxoliqovning ta’kidlashicha, Islom dini haqidagi noto‘g‘ri tushunchalarga qarama-qarshilik bilan emas, balki bilim va tushuntirish orqali javob berish kerak.
«Media makonida biz tortishish uchun emas, tushuntirish uchun gapirishimiz kerak», — dedi u. «Islomofobiyaga qarshi eng samarali javob — ma’rifat. Noto‘g‘ri tasavvurlarga qarshi eng kuchli javob — haqiqat. Jaholatga qarshi eng samarali qurol — bilim».
Abduxoliqov, shuningdek, Islom jamiyatlarining ilmiy va madaniy tarixiga ham alohida e’tibor qaratdi. Uning fikricha, bu tarix ilmiy tadqiqotlar va dalillarga asoslangan holda yanada kengroq auditoriyaga taqdim etilishi lozim.
Turkiyaning «Mega Basım» nashriyoti rahbari Hasanbey Kondu esa muhokamaga yana bir muhim jihatni qo‘shdi. U Islom haqidagi buzib ko‘rsatilgan tasavvurlar uchun aybni faqat Yevropa yoki zamonaviy G‘arbga yuklab bo‘lmasligini ta’kidladi.
«Islom ataylab yoki bilmasdan noto‘g‘ri tushunilmoqda va noto‘g‘ri talqin qilinmoqda — bunda musulmonlarni ham nazarda tutyapman», — dedi Kondu. «Yevropaliklar yoki zamonaviy dunyoni ayblashning o‘zi yetarli emas. Musulmon sifatida Islomni qanday taqdim etyapsiz? Uni o‘zingiz qanday tushungansiz? Balki, avvalo, o‘z kamchiliklarimizga nazar tashlashimiz kerakdir».
Yevropa uzoq vaqt e’tibordan chetda qoldirgan mintaqani yoritish
Masalani qanday taqdim etish haqidagi savol O‘zbekiston va umuman Markaziy Osiyoning o‘ziga ham taalluqli bo‘ldi.
O‘zbekiston Prezidentining matbuot kotibi Sherzod Asadov xorijlik jurnalistlarga mamlakat haqida faqat ijobiy fikr bildirish talab etilmayotganini ta’kidladi.
«Biz sizlarni O‘zbekistonni o‘z ko‘zingiz bilan ko‘rishga, odamlar bilan suhbatlashishga, savollar berishga va o‘z xulosangizni chiqarishga taklif qilamiz», — dedi u.
Asadov shu nutqida sun’iy intellektning jurnalistikaga ta’siri haqida ham fikr bildirdi. Uning ta’kidlashicha, sun’iy intellekt jurnalistning imkoniyatlarini kengaytirishi mumkin, ammo uning o‘rnini bosa olmaydi. Texnologiya qanchalik o‘zgarmasin, haqiqat, xolislik, vijdon va inson manfaatlari jurnalistikada markaziy o‘rinda qolishi kerak.
Euronews bosh direktori Klaus Shtruns ushbu bahsni Yevropadagi kengroq kontekst bilan bog‘ladi. U Markaziy Osiyo bir vaqtlar Yevropa jamoatchilik muhokamalarida deyarli tilga olinmaganini, mintaqa haqida asosan ofatlar haqidagi xabarlar yoki Buyuk Ipak yo‘liga oid romantiklashtirilgan hikoyalar orqali ma’lumot berilganini yodga oldi.
«O‘shanda bu takabburlik va ko‘r-ko‘rona yondashuv edi», — dedi u.
So‘nggi yillarda institutsional aloqalar ham chuqurlashdi. 2025-yil aprel oyida Samarqand shahrida birinchi Yevropa Ittifoqi — Markaziy Osiyo sammiti bo‘lib o‘tdi. Unda ikki mintaqa o‘rtasidagi munosabatlar strategik sheriklik darajasiga ko‘tarildi.
Shtrunsning fikricha, bu o‘zgarish Markaziy Osiyoning Yevropa uchun iqtisodiy, siyosiy va madaniy ahamiyati tobora ortib borayotganini ko‘rsatadi.
«Yana Sharqqa nazar tashlash vaqti keldi», — dedi u.
Biroq uning ta’kidlashicha, mintaqani o‘rganish va unga nisbatan ortib borayotgan e’tibor mustaqil jurnalistikaga asoslanishi kerak. Jurnalistlar voqea joyida bo‘lib, ko‘rganlarini yoritishi va auditoriyaga o‘z nuqtai nazarini shakllantirishi uchun yetarli ma’lumot taqdim etishi lozim.
«Biz bu yerga ularga ta’lim berish uchun kelmaganmiz. Biz ularni xabardor qilish uchun kelganmiz».
Yevropa va Markaziy Osiyo: asrlarga borib taqaladigan aloqalar
Forum bugungi yaqinlashuv jarayonini Yevropa, Markaziy Osiyo va keng ma’nodagi Buyuk Ipak yo‘li hududi o‘rtasidagi ko‘p asrlik almashinuvlar tarixi bilan ham bog‘ladi.
Italiyalik tadqiqotchi, Leonardo da Vinchining qo‘lyozmalari va ixtirolari bo‘yicha mutaxassis doktor Mario Taddei «Bilimlar Ipak yo‘li» deb atagan tushunchasi haqida so‘z yuritdi. Ushbu atama Xitoydan Yaqin Sharq orqali Uyg‘onish davri Yevropasigacha bo‘lgan ilmiy g‘oyalar harakatini anglatadi.
Ilmiy tarixni G‘arb nuqtai nazaridan qabul qilish haqida gapirar ekan, Taddei shunday dedi:
«Biz hamma narsani o‘zimiz ixtiro qilganmiz, deb ishonamiz. Ammo bu haqiqat emas».
Doktor Taddei o‘rta asr muhandislari Al-Murodiy va Al-Jazariyni mexanika va ilm-fan sohalaridagi kengroq almashinuvlar tarixining bir qismi sifatida misol keltirdi.
Nashriyot vakili Sharlotta Kramer orqali esa tarixiy aloqalarning yana bir jihati namoyon bo‘ldi. Ispaniya elchisi Ruy Gonsales de Klavixo Kastiliya qiroli Genrix III tomonidan Amir Temur huzuriga yuborilgan va 1404 yilda Samarqandga yetib kelgan. U safar tafsilotlari haqida batafsil ma’lumot qoldirgan. Kramer ana shu tarixiy manbaga asoslangan nashriyot loyihasini taqdim etdi.
«Biz Yevropadan Markaziy Osiyoga bo‘lgan juda kuchli aloqani allaqachon ko‘rishimiz mumkin», — dedi u Buyuk Ipak yo‘li va diplomatik muloqotga ishora qilgan holda.
Forumda shu kabi materiallarni bugungi auditoriyaga qanday yetkazish mumkinligi ham muhokama qilindi. Tarixiy shaxslar va manbalarni taqdim etishning yangi formatlari — kitoblar, hujjatli filmlar, raqamli avatarlar, immersiv platformalar va boshqa zamonaviy usullar haqida taqdimotlar o‘tkazildi.
Vengriyalik media rahbari Alpar Kato bu yondashuvni «zamonaviy narsa va eski, an’anaviy hikoyani birlashtirish» sifatida ifodaladi.
Forum o‘tkazilgan joyning o‘zi ham muhokamalar mazmunini aks ettirdi. Toshkentdagi markazda tarixiy tadqiqotlar, nashriyot loyihalari va yangi media tashabbuslari yonma-yon taqdim etildi.
Markaz direktori Firdavs Abduxoliqov o‘z nutqida mazkur maqsadni quyidagicha ifodaladi:
«Tarix so‘zlashi kerak. Madaniy meros insonlar bilan muloqot qilishi kerak. O‘tmish bugungi avlodni yangi kashfiyotlarga ruhlantirishi lozim».