Yangiliklar

Islom sivilizatsiyasi markazida tashkil etilgan xalqaro mediaforum ishtirokchisi, jurnalist Bonni Chen Gonkongning ingliz tilidagi nufuzli nashrlaridan biri — The Standard gazetasida e’lon qilingan maqolasida miniatyura san’atining ko‘p asrlik tarixini yoritdi. Muallif O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazini Ipak yo‘li bo‘ylab shakllangan ushbu noyob san’at an’anasini anglash uchun muhim maskan sifatida ta’riflab, uning Forsdan Hindistongacha, Markaziy Osiyodan Usmoniylar imperiyasigacha bo‘lgan madaniyatlarni bog‘laganini ta’kidlaydi.

Bonni Chen, shuningdek, Markazda Mir Sayyid Ali Termiziyning XVI asrga oid noyob miniatyura asaridan 100 barobar kattalashtirilgan nusxa namoyish etilayotganiga alohida e’tibor qaratadi. Muallifning ta’kidlashicha, bu kabi ekspozitsiyalar miniatyurani oddiygina qadimiy hunarmandchilik emas, balki asrlar davomida madaniyatlar o‘rtasida muloqot o‘rnatgan, bugun ham yashab kelayotgan jonli san’at sifatida namoyon etadi.

Sayohatingizni mayda hajmdagi nozik tasvirlar joylashgan sokin galereyadan emas, balki O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazining ulkan moviy gumbazi ostida boshlang. Zero, aynan shu yerda miniatyura san’atining ulkan tarixi keng ko‘lamda namoyon bo‘ladi. Islom sivilizatsiyasining dunyodagi eng yirik muzeyi bo‘lgan ushbu muhtasham majmua miniatyura san’atiga zamin yaratgan dunyoni — qadimiy Ipak yo‘li bo‘ylab rivojlangan, Forsdan Hindistongacha, Markaziy Osiyodan Usmoniylar imperiyasigacha bo‘lgan turli madaniyatlarni bir-biriga bog‘lagan san’at turini namoyish etadi.

Miniatyura san’ati hech qachon davlatlar chegarasi bilan cheklanib qolmagan. Asrlar davomida u hozirgi Eron, Iroq, Suriya, Afg‘oniston, Turkiya, O‘zbekiston, Tojikiston va Shimoliy Hindiston hududlaridagi elita qatlami uchun keng tarqalgan vizual til vazifasini bajargan. Temuriylar davrida bu san’at yanada yuksak bosqichga ko‘tarildi. Ipak yo‘li bo‘ylab madaniyatlar o‘zaro uyg‘unlashgani sari badiiy uslublar ham bir-biriga ta’sir ko‘rsatdi. O‘zbekistondagi Buxoro maktabi o‘ziga xos lirik va sokin uslubni shakllantirdi. Keyinchalik bu an’ana Bobur bilan janubga ko‘chib, Agra va Dehlida mo‘g‘ullar miniatyura san’atining yuksak darajada gullab-yashnashiga zamin yaratdi. Bu shunchaki rassomlik emas edi. U qo‘lda silliqlangan qog‘ozga olmaxon junidan yasalgan mo‘yqalamlar bilan ishlangan, lazurit va malaxitdan tayyorlangan bo‘yoqlar yordamida yaratilgan epik she’riyat, ilmiy risolalar va shohlik solnomalarini o‘zida mujassam etgan ko‘chma bir olam edi.

Islom sivilizatsiyasi markazida sulolaviy shajara tasvirlangan miniatyura asari namoyish etilmoqda

XVI asrga oid miniatyura asarida me’moriy inshootlar va turli sahnalarni tasvirlashning o‘ziga xos uslubi aks etgan

XVII asrga oid mazkur asar Kamoliddin Behzod maktabiga mansub bo‘lib, unda chin uslubi ta’siridagi tabiiy manzaralar tasvirlangan

Rassom o‘z avtoportretini miniatyura uslubida yaratmoqda

Islom sivilizatsiyasi markazida bu keng qamrovli tarix tasavvurni yanada boyitadi. Bu yerda XVI asrga oid Mir Sayyid Ali Termiziyning noyob miniatyura asaridan 100 barobar kattalashtirilgan ulkan nusxani ko‘rish mumkin. Unda Temuriy hukmdorlar va ularning Boburiylar sulolasidagi vorislari — Humoyun, Akbar va Jahongir oltinrang osmon fonida tasvirlangan. Bir guruh rassomlar tomonidan yaratilgan ushbu hayratlanarli rekonstruksiya shunchaki tarixiy yodgorlik emas, balki mazkur an’ana bugun ham jonli va barhayot ekanining yorqin ifodasidir. Bu ulkan asarlar qarshisida turganingizda, miniatyura san’ati haqidagi tasavvuringiz o‘zgaradi: u oddiygina nozik hunarmandchilik emas, balki kuchli syujet va mazmunga ega bo‘lgan dinamik san’at ekanini anglaysiz.

Bu keng ko‘lam va tarixiy ruhni biroz narida joylashgan Kamoliddin Behzod nomidagi Sharq miniatyura san’ati muzeyida yanada yaqindan his qilish mumkin. Bu yerda Hirot va Tabriz maktablarining o‘rta asrlarga oid mashhur asarlaridan nusxalarni ko‘rish mumkin. Ularning asl nusxalari hozir Istanbul va Yevropadagi turli kolleksiyalarda saqlanmoqda. Biroq muzeyning haqiqiy boyligi boshqa joyda namoyon bo‘ladi. Tashrif buyuruvchilarning fikrlariga ko‘ra, bu yerda namoyish etilayotgan zamonaviy o‘zbek miniatyuralari ushbu uzoq tarixiy an’ananing «hanuz juda ham jonli» ekanini ko‘rsatadi.

Bu yerda «Sharq Rafaeli» deya e’tirof etilgan Kamoliddin Behzod shunchaki tarixiy shaxs emas. XV asrda Hirotda naturalizm va kundalik hayot manzaralarini tasvirlashni san’atga olib kirib, miniatyurani tubdan o‘zgartirgan buyuk musavvirning ta’siri bugun ham davom etmoqda.

Kamoliddin Behzod nomidagi Sharq miniatyura san’ati muzeyi

Turli maktablarga mansub shoh asarlarning asl nusxalari va sinchiklab tanlangan nusxalaridan tashkil topgan muzey kolleksiyasi ushbu san’atning qanday o‘zgarib, rivojlanganidan dalolat beradi. Bu yerda ayrim rassomlar so‘fiylikning o‘sha ruhiy an’anasini Buxoro miniatyuralarida davom ettirayotganini ko‘rish mumkin. Boshqalar esa shaxsiylik, o‘zlikni anglash va jamiyatdagi o‘zgarishlar kabi zamonaviy mavzularni tadqiq etmoqda. Ayrim hunarmandlar esa an’anaviy usulni saqlab, Samarqand qog‘oziga akvarelь va tempera bo‘yoqlarida Buyuk Ipak yo‘li manzaralarini tasvirlab, zamonaviy tomoshabinlarni ham o‘ziga maftun etmoqda.

Bu asarlarni diqqat bilan kuzatar ekansiz, kutilmagan bir manzara namoyon bo‘ladi: fors qahramonlari atrofida o‘ralib turgan xitoy ajdarholari, islom olamining osmonlarida parvoz qilayotgan afsonaviy fenikslar, Sun sulolasi davri manzaralaridan olingandek tuyuladigan bulutlar. Bu — chin uslubi (Chinoiserie) ta’siri bo‘lib, XIII–XV asrlarda Ipak yo‘li bo‘ylab kuchaygan madaniy almashinuvning yorqin namunasidir.

Islom sivilizatsiyasi markazi sizga ulkan tarixiy epik manzarani — imperiyalar, qo‘lyozmalar va monumental san’atni taqdim etadi. Kamoliddin Behzod nomidagi Sharq miniatyura san’ati muzeyi esa uning nozik va samimiy qirralarini — qo‘l mehnati bilan yaratilgan mayda detallar, madaniy almashinuvlar va alohida inson taqdirlarini namoyon qiladi. Ikki maskan birgalikda asrlar osha o‘z ahamiyatini yo‘qotmay kelayotgan san’at turining to‘liq va serqirra sayohatini ochib beradi. Bu san’at tarixning muhtasham zallaridan tortib, zamonaviy ijodkorlarning shaxsiy polotnolarigacha bo‘lgan masofada asrlar osha insonlar bilan muloqot qilishda davom etmoqda.

Muzeydagi ustaxonada tut daraxti po‘stlog‘idan Samarqand qog‘ozi tayyorlash jarayoni namoyish etilmoqda