Yangiliklar

Islom sivilizatsiyasi markazi ekspozitsiyasida namoyish etilayotgan «Tarjimai Yaminiy» qo‘lyozmasi G‘aznaviylar sulolasi tarixi, xususan, Somoniylardan keyingi siyosiy jarayonlar va Sulton Mahmud G‘aznaviy davri haqida muhim ma’lumot beruvchi qimmatli tarixiy manbalardan biridir.

«Tarjimai Yaminiy» — Nasix ibn Zafar al-Jurbadqoniy tomonidan fors tiliga tarjima qilingan asar bo‘lib, uning asosida Abu Nasr Muhammad ibn Abduljabbor al-Utbiyning arab tilida yozilgan «Tarixi Yaminiy» asari yotadi. Asarda G‘aznaviylar sulolasining asoschilari Sabuktegin (977–997) va uning o‘g‘li Sulton Mahmud G‘aznaviy (998–1030) davridagi voqealar yoritilgan. Asar 1021-yilgacha bo‘lgan tarixiy jarayonlarni qamrab olib, Mahmud G‘aznaviyning Hindiston yarim oroliga yurishlari, Somoniylar va Buvayhiylar bilan munosabatlari haqida muhim ma’lumotlar beradi.

Al-Utbiy Sulton Mahmudning kotibi bo‘lgani sababli, asarda bayon etilgan ko‘plab voqealarga bevosita guvoh sifatida ma’lumot bergan. Tarjima ham mustaqil tarixiy asarga aylangan. Al-Jurbadqoniy mazkur asarni 1206–1207 yillarda Ozarbayjon Eldiguziylar sultoni Abu Bakr xizmatida fors tiliga tarjima qilgan. U asl matnni shunchaki tarjima qilish bilan cheklanmay, uni kengaytirgan, Saljuqiylar va Otabeklar tarixiga oid ma’lumotlar, she’rlar hamda o‘z izohlarini qo‘shgan.

Shu sababli «Tarjimai Yaminiy» oddiy tarjima emas, balki mustaqil tarixiy-adabiy asar sifatida ham qadrlanadi. Qo‘lyozmaning o‘zi ham noyob tarixiy manba. Markaz ekspozitsiyasidagi mazkur nusxa 1311-yilda, ya’ni asar tarjimasi yaratilganidan taxminan bir asr o‘tib ko‘chirilgan.

Qo‘lyozma 711-hijriy yil, 11 Rajab — 1311-yil 30-noyabr sanasida bitilgan bo‘lib, Fors hududida, Ilxoniylar davrida yaratilgan. U qog‘ozga fors tilida, nasx xatida yozilgan. Qo‘lyozma 154 varaqdan iborat bo‘lib, sahifalarida 19–21 qator matn joylashgan. Asarning yozuvida qora va jigarrang siyohlardan foydalanilgan, muqovasi esa jigarrang charmdan tayyorlangan.

Uning yana bir muhim jihati asar yaratilganidan atigi yuz yil o‘tib ko‘chirilgan nisbatan erta nusxa ekanidadir. Qo‘lyozmaning dastlabki qismi, xususan 27b-varag‘igacha bo‘lgan qismi, ayrim xususiyatlari bilan Xuroson uslubiga yaqinligi bilan ham e’tiborli.