Bag‘rikenglikning o‘zbekcha sabog‘i
Bag‘rikenglik katta shiorlardan emas, ko‘pincha oddiy insoniy munosabatlardan boshlanadi: qo‘shnining holidan xabar olish, hamkasbining fikrini hurmat qilish, o‘zga e’tiqod vakilining qadr-qimmatini tan olish. O‘zbekistonning ko‘p asrlik tarixi esa turli xalqlar, tillar, madaniyatlar va e’tiqodlar o‘zaro uchrashgan makonda hamjihatlik qanday shakllanganini ko‘rsatadi.
Amudaryo va Sirdaryo oralig‘idagi shaharlar asrlar davomida Sharq va G‘arbni bog‘lagan savdo va madaniy yo‘llar chorrahasida joylashgan. Buyuk Ipak yo‘li orqali bu hududga savdogarlar bilan birga sayyohlar, hunarmandlar va olimlar kelgan. Ular mol-mulkdan tashqari o‘z tillari, urf-odatlari, bilimlari va e’tiqodlarini ham olib kelgan.
Shu ma’noda Ipak yo‘lini faqat savdo yo‘li sifatida baholash yetarli emas. U shaharlar va jamoalar o‘rtasida madaniy almashinuv uchun ham maydon yaratgan. Bozordagi oldi-sotdi, karvonsaroydagi suhbat, ustaxonadagi hamkorlik va ilmiy muloqot turli odamlar o‘rtasida ishonch va o‘zaro tushunishni talab qilgan.
Boshqa yurtdan kelgan insonning tili, urf-odati va qarashlarini tushunish bu muhitda faqat madaniy qiziqish emas, balki kundalik hayotning bir qismiga aylangan.
Diniy-madaniy xilma-xillikning tarixiy izlari
O‘zbekiston hududidagi arxeologik va tarixiy yodgorliklar mintaqaning diniy-madaniy hayoti bir xil bo‘lmaganini ko‘rsatadi.
Termiz atrofidagi Fayoztepa va Qoratepa yodgorliklari buddaviylik merosining muhim namunalari sifatida o‘rganiladi. Zardushtiylik, yahudiylik va xristianlik bilan bog‘liq tarixiy izlar ham mintaqa turli diniy an’analar kesishgan hududlardan biri bo‘lganini ko‘rsatadi.
Bu tarixni o‘rganish o‘tmishni ideallashtirish uchun emas, balki O‘zbekiston madaniy merosining qanchalik rang-barang va ko‘p qatlamli ekanini anglash uchun muhim.
Shu bilan birga, mintaqa tarixi faqat tinch va osoyishta davrlardan iborat bo‘lmagan. Urushlar, siyosiy qarama-qarshiliklar va murakkab ijtimoiy jarayonlar ham bo‘lgan. Ammo turli jamoalar o‘rtasidagi muloqot va hamkorlik tajribasi turli davrlarda o‘z shakllarida davom etgan.
Bu tarixdan chiqadigan muhim saboq — o‘zaro hurmat va murosa jamiyat barqarorligi uchun zarur omillardan biri ekanidir.
Ma’rifat bag‘rikenglikning tayanchi
Movarounnahrda islomning tarqalishi mintaqa ma’naviy hayotida yangi bosqichni boshladi. Ilm olish, adolat, halol mehnat, insonga yaxshilik qilish va muhtojlarga yordam berish kabi qadriyatlar mahalliy an’analar bilan uyg‘unlashdi.
Islom manbalarida ham insonlar bilan adolatli va yaxshi munosabatda bo‘lishga alohida e’tibor qaratilgan. Qur’oni karimning «Mumtahana» surasi 8-oyatida musulmonlarga qarshi urushmagan va ularni yurtlaridan chiqarmagan kishilarga yaxshilik qilish va adolatli bo‘lish ma’qullanadi. «Ankabut» surasi 46-oyatida esa ahli kitob bilan muloqotning chiroyli uslubi ta’kidlanadi.
Markaziy Osiyoda shakllangan hanafiylik an’anasida ham diniy va huquqiy masalalarga bilim, dalil va mulohaza asosida yondashish muhim o‘rin egallagan.
Imom Moturidiy va Burhoniddin Marg‘inoniy kabi allomalarning merosi e’tiqodiy va huquqiy tafakkur taraqqiyotiga katta ta’sir ko‘rsatgan. Ularning ilmiy merosi diniy masalalarni yuzaki qarashlar bilan emas, bilim va dalilga tayangan holda anglash muhimligini ko‘rsatadi.
Bag‘rikenglikning yana bir muhim tayanchi — ma’rifat.
Bilim insonga farqlarni tushunish, shoshma-shoshar xulosalardan saqlanish va boshqa madaniyatlarga ongli munosabatda bo‘lish imkonini beradi.
Xorazmiy, Forobiy, Beruniy va Ibn Sino kabi allomalarning ilmiy merosi buning yorqin misolidir. Ularning asarlari muayyan hudud yoki xalq doirasi bilan cheklanib qolmay, insoniyat tafakkurining umumiy boyligiga aylangan.
Bag‘rikenglik — o‘z e’tiqodidan voz kechish emas
Diniy bag‘rikenglikni barcha insonlarni bir xil fikrlashga majburlash sifatida tushunish mumkin emas.
Inson o‘z e’tiqodiga sodiq qolgan holda boshqa kishining vijdoni, diniy qarashlari yoki dinga munosabatini hurmat qilishi mumkin. Muloqotning maqsadi hammaga bir xil fikrni qabul qildirish emas, balki farqlar mavjud bo‘lgan holda tinch va hurmat asosida yashash uchun umumiy asos topishdir.
Buning uchun suhbatdoshni kamsitmaslik, uning e’tiqodini masxara qilmaslik va shaxsiy qarashlarini majburan singdirmaslik muhim.
Shu ma’noda bag‘rikenglik — faqat diniy masala emas, balki kundalik madaniyat masalasidir.
Hamjihatlik mahallada boshlanadi
Bir mahallada yashaydigan oilalarning urf-odatlari yoki e’tiqodi turlicha bo‘lishi mumkin. Ammo tinch ko‘cha, obod mahalla, farzandlar kamoli va xavfsiz hayot ularning barchasi uchun umumiy qadriyatdir.
Qo‘shnining og‘ir kunida yordam berish, uning quvonchiga sherik bo‘lish, keksalardan xabar olish, muhtoj oilaga ko‘maklashish — hamjihatlikning eng oddiy, ammo eng ta’sirchan ko‘rinishlaridir.
Bunday munosabatlarda insonning millati yoki diniy mansubligidan avval uning odamiyligi qadrlanadi.
Mahalladagi hashar, o‘zaro yordam va qo‘shnichilik an’analari ana shu ishonchni mustahkamlaydi. Kichik insoniy e’tibordan boshlangan ishonch vaqt o‘tishi bilan jamiyatning katta ma’naviy kapitaliga aylanishi mumkin.
O‘zbekistonning tarixiy xotirasida turli e’tiqod vakillarining yonma-yon yashash tajribasi ham saqlangan. Buxoro yahudiylarining madaniy merosi, xristian jamoalarining tarixi va musulmon aholining ma’naviy an’analari mamlakat tarixining turli qirralarini namoyon etadi.
Bu meroslarni birgalikda o‘rganish Vatan tarixi faqat bitta jamoa yoki bir davr tarixidan iborat emasligini ko‘rsatadi.
Huquqiy kafolatlar
Bag‘rikenglikning ma’naviy asoslari bilan bir qatorda uning huquqiy kafolatlari ham muhim.
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 35-moddasida vijdon erkinligi kafolatlangan. Unga ko‘ra, har kim xohlagan dinga e’tiqod qilish yoki hech qaysi dinga e’tiqod qilmaslik huquqiga ega. Diniy qarashlarni majburan singdirishga yo‘l qo‘yilmaydi.
Bu tamoyil insonning e’tiqod masalasidagi shaxsiy tanlovini himoya qiladi va bag‘rikenglik tushunchasi diniy e’tiqodga ega insonlar bilan birga hech qaysi dinga e’tiqod qilmaydigan kishilarni ham qamrab olishini anglatadi.
O‘zbekistonning dunyoviy davlat sifatidagi konstitutsiyaviy tamoyili ham shu nuqtai nazardan muhim. Turli qarashlarga ega fuqarolarning umumiy hayoti qonun, o‘zaro hurmat va mas’uliyat asosida tashkil etiladi.
Islom sivilizatsiyasi markazi — tarixiy merosdan zamonaviy muloqotga
Bag‘rikenglik an’analarini davom ettirishda tarixiy merosni o‘rganishning o‘zi yetarli emas. Uni zamonaviy muloqot, ta’lim va xalqaro hamkorlik bilan bog‘lash ham muhim.
O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazida bu yo‘nalishda ma’naviy-ma’rifiy aloqalarni mustahkamlashga qaratilgan ishlar olib borilmoqda.
Markazda tashkil etilgan «Umummilliy birdamlik — Yangi O‘zbekiston taraqqiyotining harakatlantiruvchi kuchi!» mavzusidagi xalqaro konferensiya ana shunday tashabbuslardan biri bo‘ldi.
Tadbir doirasida Islom sivilizatsiyasi markazi va O‘zbekiston Respublikasi Millatlararo munosabatlar va xorijdagi vatandoshlar masalalari bo‘yicha qo‘mitasi o‘rtasida hamkorlik memorandumi imzolandi.
Hujjatni Markaz direktori Firdavs Abduxoliqov va Qo‘mita raisi Qahramon Sariyev imzoladi.
Memorandumda ilmiy-tadqiqot ishlarini qo‘llab-quvvatlash, xalqaro va respublika miqyosida konferensiyalar, forumlar, ko‘rgazmalar hamda madaniy-ma’rifiy tadbirlarni birgalikda tashkil etish nazarda tutilgan. Media loyihalar orqali hamjihatlik g‘oyalarini keng jamoatchilikka yetkazish ham hamkorlik yo‘nalishlaridan biridir. Demak, imzolangan hujjat kelgusidagi qo‘shma ishlar uchun asos yaratadi; unda belgilangan tashabbuslarning mazmuni ilm, madaniyat va o‘zaro hurmatni birlashtirishdan iborat.
Ayniqsa, yosh avlodni bag‘rikenglik, fuqarolik birdamligi va umuminsoniy qadriyatlar ruhida tarbiyalashga qaratilgan tashabbuslar ahamiyatlidir. Tarixiy merosni tushunarli tarzda yoritadigan ko‘rgazma, mazmunli suhbat yoki media material yoshlarga Vatanimiz madaniyatining serqirraligini anglashga yordam beradi. Bir-birining tarixi va an’analarini bilgan insonlar o‘rtasida ishonchli muloqot uchun imkoniyat kengayadi. Markaz va Qo‘mita hamkorligi ana shu maqsadlarga xizmat qilishi ko‘zda tutilgan.
Konferensiyada Qo‘mita bilan Inson huquqlari bo‘yicha O‘zbekiston Respublikasi Milliy markazi o‘rtasida ham alohida memorandum imzolandi. Shu tariqa Markazdagi muloqot maydonida millatlararo munosabatlar, diniy bag‘rikenglik va inson huquqlari masalalari o‘zaro bog‘liq holda muhokama qilindi. Bu yo‘nalishlarning bir tadbirda uyg‘un yoritilishi hamjihatlikning ma’naviy qadriyatlar bilan birga inson huquqlariga hurmatga ham tayanishini ko‘rsatadi.
Imzolash marosimida Markaz direktori Firdavs Abduxoliqov tinchlik, o‘zaro hurmat, bag‘rikenglik va ma’rifat sivilizatsiya hamda taraqqiyotning mustahkam asosi ekanini ta’kidladi. Bu fikrning hayotiy mazmuni shundaki, merosni asrash uning insoniy saboqlarini bugungi munosabatlarga tatbiq etish bilan to‘ldiriladi. Ilmiy-ma’rifiy hamkorlik ham odamlarni yaqinlashtirgani, ularning bir-birini tushunishiga yordam bergani bilan qimmatlidir.
Bag‘rikenglikning kelajagi
Bag‘rikenglikni faqat tarix yoki davlat siyosati doirasidagi tushuncha sifatida ko‘rish uning kundalik hayotdagi ahamiyatini kamaytiradi.
U oiladagi tarbiyadan boshlanadi. Maktabda, mahallada, ish joyida va jamoat hayotida davom etadi. Insonning boshqalarga qanday munosabatda bo‘lishi esa jamiyatdagi umumiy muhitga ta’sir ko‘rsatadi.
O‘zbekistonning ko‘p asrlik tarixi shuni ko‘rsatadiki, turli xalqlar, madaniyatlar va e’tiqodlar o‘rtasidagi muloqot nafaqat farqlarni namoyon qiladi, balki umumiy qadriyatlarni ham ochib beradi.
Bugun bu meros yangi mazmun bilan davom etmoqda: tarixiy tajriba — ilmiy tadqiqotga, ma’rifat — muloqotga, o‘zaro hurmat esa hamjihatlikka aylanmoqda.
Bag‘rikenglikning eng oddiy ko‘rinishi qo‘shniga hurmatdan boshlanishi mumkin. Ammo uning natijasi butun jamiyat tinchligi va barqarorligiga ta’sir qiladi.
O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazi Ziyorat turizmi ilmiy-tadqiqot bo‘limi boshlig‘i,
tarix fanlari nomzodi, dotsent Eldor Ibragimov
