Agenda Nexus: “O‘zbekistonning madaniy renessansi”
O‘zbekiston boy tarixiy va ilmiy merosini zamonaviy tadqiqotlar, raqamli texnologiyalar va xalqaro hamkorlik bilan uyg‘unlashtirib, jahon miqyosidagi mavqeini mustahkamlamoqda. Agenda Nexus instituti asoschisi Oden Agapurning maqolasida Prezident Shavkat Mirziyoyevning Uchinchi Renessans g‘oyasi, O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazining xalqaro ahamiyati hamda YUNESKO doirasida ilgari surilgan tashabbuslar mamlakatning ilm-fan va madaniy diplomatiya sohasidagi yangi imkoniyatlari nuqtai nazaridan tahlil qilingan.
Markaziy Osiyoning ilmiy merosidan ilm-fan, ta’lim va madaniy diplomatiya sohalaridagi xalqaro yetakchilik sari
O‘zbekiston boy ilmiy va madaniy merosni zamonaviy tadqiqotlar, raqamlashtirish va xalqaro hamkorlik bilan uyg‘unlashtirish orqali xalqaro maydondagi rolini mustahkamlamoqda. YUNESKO doirasida ilgari surilgan tashabbus bu yo‘ldagi muhim qadam hisoblanadi.
Tarixiy meros yangi mazmun kasb etmoqda
So‘nggi yillarda O‘zbekiston keng ko‘lamli o‘zgarishlarni boshdan kechirdi. Iqtisodiy islohotlar, jamiyat institutlarini modernizatsiya qilish, xalqaro hamkorlik uchun ochiqlikni kuchaytirish, ta’lim va ilmiy tadqiqotlarga investitsiyalar kiritish mamlakat taraqqiyotining muhim tarkibiy qismlariga aylandi.
Biroq yana bir jihat xalqaro hamjamiyatning katta e’tiboriga loyiq: O‘zbekistonning Markaziy Osiyoning ilm-fan, ma’rifat va madaniy almashinuv markazi sifatidagi tarixiy mavqeini tiklashga intilishi.
2026-yil 7-oktyabr kuni O‘zbekiston Parij shahridagi YUNESKO shtab-kvartirasida xalqaro tashabbusni taqdim etdi. Tashkilotchilar ma’lumotiga ko‘ra, tadbirda diplomatik vakolatxonalar, ilmiy-tadqiqot muassasalari, xalqaro tashkilotlar va madaniyat sohasi vakillaridan iborat 300 nafardan ortiq ishtirokchi jismonan hamda onlayn tarzda qatnashdi.
Tashabbus Markaziy Osiyoning ilmiy va ma’naviy merosini saqlash, o‘rganish va keng omma uchun ochiq qilishga qaratilgan. Bu maqsadda xalqaro ilmiy loyihalar, raqamli texnologiyalar, universitetlar, muzeylar va kutubxonalar o‘rtasidagi hamkorlikni rivojlantirish ko‘zda tutilgan. Konferensiya haqidagi ma’lumotlar Islom olami ta’lim, fan va madaniyat tashkiloti (ICESCO) hamda Birlashgan Millatlar Tashkilotining rasmiy tadbirlar reyestrida ham qayd etilgan.
Bu voqeani faqat madaniy-tarixiy meros taqdimoti sifatida baholash to‘g‘ri bo‘lmaydi. U O‘zbekiston o‘zining tarixiy merosini zamonaviy xalqaro munosabatlarda faol resursga aylantirishga intilayotganini ko‘rsatadi.
Markaziy Osiyo — bilimlar uchrashuvi maskani
Bir necha asr davomida tarixda Movarounnahr nomi bilan mashhur bo‘lgan hudud ilmiy va falsafiy taraqqiyotning muhim markazlaridan biri bo‘lgan.
Samarqand, Buxoro va Xiva kabi shaharlar savdogarlar, olimlar, ilohiyotshunoslar va ziyolilar uchrashadigan maskanlar vazifasini bajargan. Buyuk Ipak yo‘li orqali faqat tovarlar emas, balki matematik g‘oyalar, astronomik kuzatuvlar, tibbiy bilimlar va falsafiy an’analar ham tarqalgan.
Xorazmiy, Beruniy va Ibn Sino kabi olimlar ilmiy bilimlar rivojiga ulkan hissa qo‘shgan. Ularning matematika, astronomiya, tibbiyot va tabiiy fanlar sohasidagi asarlari Markaziy Osiyodan ancha uzoq hududlarda ham katta ta’sir kuchiga ega bo‘lib, keyingi avlod olimlari faoliyatiga zamin yaratgan.
Bu meros faqat O‘zbekistonga tegishli emas. U insoniyatning umumiy ilmiy tarixining ajralmas qismidir.
Shu bilan birga, bugungi O‘zbekiston mazkur an’analarni jahonga namoyon etish uchun alohida geografik va tarixiy imkoniyatlarga ega. Mamlakat shaharlari, tarixiy muassasalari va saqlanib qolgan madaniy muhitlari o‘tmish bilan zamonaviy xalqaro ilmiy hamjamiyat o‘rtasidagi muhim bog‘lovchi bo‘g‘in hisoblanadi.
YUNESKOning Jahon merosi ro‘yxatiga O‘zbekistondagi sakkizta obyekt kiritilgan. Ular orasida Samarqand, Buxoroning tarixiy markazi va Xivaning Ichan qal’asi ham bor. Bu holat mamlakatning Markaziy Osiyo madaniy tarixini saqlashdagi muhim o‘rnini ko‘rsatadi.
Mirziyoyevning yangi renessans haqidagi qarashlari
Prezident Shavkat Mirziyoyev tarixiy meros, ta’lim, ilm-fan va milliy taraqqiyot o‘rtasidagi uzviy bog‘liqlikni bir necha bor ta’kidlagan.
O‘zbekistonda Uchinchi Renessans g‘oyasi sifatida ta’riflanadigan ushbu qarash avvalgi davrlardagi ilmiy yutuqlarni bugungi tadqiqotlar, innovatsiyalar va xalqaro bilim almashinuvi ehtiyojlari bilan uyg‘unlashtirishni nazarda tutadi.
Bu strategik yo‘nalish alohida e’tiborga loyiq.
Ko‘plab mamlakatlarda madaniy meros asosan tarixiy yodgorliklarni saqlash va turizmni rivojlantirish masalasi sifatida qaraladi. O‘zbekiston esa madaniy meros kelajakdagi ilmiy faoliyat, akademik aloqalar va xalqaro muloqot uchun ham asos bo‘ladigan modelni rivojlantirishga harakat qilmoqda.
YUNESKOdagi tashabbusni mazkur jarayonning davomi sifatida ko‘rish mumkin. Markaziy Osiyoning tarixiy olimlari merosini xalqaro maydonda keng yoritish orqali O‘zbekiston jahon ilmiy bilimlari turli sivilizatsiyalar o‘rtasidagi almashinuv jarayonlari natijasida qanday rivojlanganini chuqurroq anglashga hissa qo‘shishni maqsad qilmoqda.
Bu intilish diplomatik ahamiyatga ham ega. Tarixiy ilmiy maktablar yangi xalqaro hamkorliklar uchun asos bo‘lganda, madaniy meros muassasalar va jamiyatlar o‘rtasida ko‘prik vazifasini bajarishi mumkin.
Toshkentdagi xalqaro markaz
Ushbu jarayondagi muhim muassasalardan biri Toshkent shahrida joylashgan O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazi hisoblanadi.
Markaz Prezident Shavkat Mirziyoyev tashabbusi bilan tashkil etilgan bo‘lib, muzey faoliyati, ilmiy to‘plamlar, tadqiqotlar, raqamlashtirish va ta’lim yo‘nalishlarini birlashtiradi.
Markazning rasmiy ma’lumotlariga ko‘ra, uning faoliyati ilmiy kutubxona, ko‘rgazma maydonlari va xalqaro ilmiy tadbirlarni qamrab oladi. Shuningdek, markazning ulkan me’moriy loyihasi xalqaro miqyosda ham e’tirof etilgan. Jumladan, u 2026-yilda Prix Versailles mukofotining e’tiborga molik muzey binolari ro‘yxatiga kiritilgan.
Biroq markazning ahamiyati faqat bino yoki uning to‘plamlari bilan cheklanmaydi.
Uning uzoq muddatli salohiyati Toshkentni Markaziy Osiyo va islom olamining ilmiy tarixi bo‘yicha tadqiqotlar olib boriladigan xalqaro uchrashuv maskaniga aylantirish imkoniyatida namoyon bo‘ladi.
Bu yerda tarixiy qo‘lyozmalar va osori atiqalar zamonaviy ilmiy tadqiqotlar, raqamli arxivlar hamda akademik almashinuv dasturlari bilan bog‘lanishi mumkin.
Bu esa O‘zbekiston nafaqat o‘z o‘tmishini xalqaro hamjamiyatga taqdim etayotganini, balki yangi bilimlarni yaratish uchun institutsional sharoitlarni ham shakllantirishga intilayotganini anglatadi.
Firdavs Abduxoliqov va xalqaro hamkorlik
Ushbu yo‘nalishdagi ishlarga hissa qo‘shayotgan muhim shaxslardan biri — O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazi direktori, shuningdek, O‘zbekiston madaniy merosini o‘rganish, saqlash va ommalashtirish bilan shug‘ullanuvchi WOSCU xalqaro tashkiloti raisi doktor Firdavs Abduxoliqovdir.
Uning faoliyati olimlar, kutubxonalar, muzeylar va xalqaro tashkilotlar bilan hamkorlikni qamrab oladi.
Parijdagi taqdimot chog‘ida Abduxoliqov Markaziy Osiyoning tarixiy bilimlar merosini bugungi tadqiqotchilar va kelajak avlodlar uchun yanada ochiq va qulay qilish maqsadida birgalikdagi sa’y-harakatlarni kuchaytirish zarurligini ta’kidladi.
Bu muhim nuqtai nazar hisoblanadi.
Alohida mamlakatlarda katta tarixiy to‘plamlar saqlanishi mumkin, ammo ilmiy tadqiqotlar uchun zarur materiallar ko‘pincha bir necha qit’aga tarqalib ketgan. Qo‘lyozmalar va tarixiy hujjatlar Yevropa, Osiyo hamda boshqa hududlardagi xalqaro to‘plamlarda saqlanadi.
Shu bois Markaziy Osiyoning ilmiy tarixini chuqurroq anglash uchun milliy chegaralardan tashqariga chiqadigan hamkorlik talab etiladi.
Abduxoliqovning xalqaro faoliyatini O‘zbekistonning uzoq muddatli ilmiy aloqalarni yo‘lga qo‘yishga qaratilgan keng qamrovli intilishining bir qismi sifatida baholash mumkin.
Xalqaro hamkorlik ko‘lami Parij konferensiyasida ICESCO va IRCICA kabi tashkilotlar vakillarining ishtirokida ham namoyon bo‘ldi.
Raqamlashtirish — strategik sarmoya
O‘zbekiston tashabbusining ayniqsa e’tiborga molik jihatlaridan biri raqamli texnologiyalar va sun’iy intellekt bilan bog‘liq.
Rejalar tarixiy manbalar uchun xalqaro raqamli platformani yaratish, qo‘lyozmalarni o‘rganishda sun’iy intellektdan foydalanish, ilmiy konsorsium tashkil etish va yosh tadqiqotchilarni qo‘llab-quvvatlashni qamrab oladi.
Bu yerda tarix va kelajak bir nuqtada tutashadi.
Raqamlashtirish noyob hujjatlarni arxiv va kutubxonalarga borish imkoniyatiga ega bo‘lmagan tadqiqotchilar uchun ham ochiq qilishga yordam beradi. Matnlarni tahlil qilish va tasvirlarni qayta ishlash texnologiyalari tarixiy qo‘lyozmalarni aniqlash, kataloglashtirish va o‘zaro qiyoslash jarayonlarini ham qo‘llab-quvvatlashi mumkin.
Ayni paytda bunday tadqiqotlar ilmiy sifat nazoratini, ishonchli metama’lumotlarni, to‘plamlarning kelib chiqish tarixiga hurmat bilan munosabatda bo‘lishni va uzoq muddatli xalqaro hamkorlikni talab qiladi.
Agar tashabbus ana shu tamoyillar asosida amalga oshirilsa, O‘zbekiston xalqaro ilmiy tadqiqotlar infratuzilmasini yanada ochiq va qulay qilishga hissa qo‘shishi mumkin.
Bu mamlakatning madaniy-tarixiy merosni rivojlantirishga qaratilgan sa’y-harakatlariga muzey faoliyatidan ancha kengroq ahamiyat bag‘ishlaydi.
Madaniy diplomatiya — xalqaro maydondagi ustunlik
O‘zbekistonning YUNESKO doirasidagi faolligi madaniy diplomatiya an’anaviy tashqi siyosatni qanday to‘ldirishi mumkinligini ham ko‘rsatadi.
Diplomatik munosabatlar ko‘pincha savdo, xavfsizlik, investitsiyalar va siyosiy kelishuvlar bilan bog‘lanadi. Biroq xalqaro ta’sir kuchiga ilmiy tadqiqotlar, ta’lim, madaniyat va institutsional aloqalar ham ta’sir ko‘rsatadi.
Mamlakat tarixiy to‘plamlarini ochsa, xalqaro tadqiqotlarni qo‘llab-quvvatlasa va turli akademik an’analar vakillari uchrashadigan maydonlarni yaratsa, yangi hamkorlik imkoniyatlari shakllanadi.
O‘zbekiston strategiyasining o‘ziga xos jihati ham shunda.
Mamlakat boy tarixiy merosga, Markaziy Osiyodagi strategik mavqega va xalqaro munosabatlarni yanada chuqurlashtirishga qaratilgan maqsadlarga ega. Ushbu imkoniyatlarni o‘zaro uyg‘unlashtirish orqali O‘zbekiston xalqaro bilimlar diplomatiyasi sohasida o‘ziga xos o‘rin egallashi mumkin.
Bu sa’y-harakatlar islom sivilizatsiyasi haqidagi xalqaro tasavvurni yanada boyitishga ham xizmat qilishi mumkin. Bunda ilm-fan, ta’lim, madaniy almashinuv va intellektual taraqqiyotga alohida e’tibor qaratiladi.
Xalqaro forumlardan uzoq muddatli institutlargacha
Agenda Nexus avvalgi tahlillarida O‘zbekistonning modernizatsiya jarayonlari, xalqaro hamkorlik uchun ochiqligi va turli mintaqalar o‘rtasidagi bog‘lovchi bo‘g‘in sifatida ortib borayotgan ahamiyatiga e’tibor qaratgan.
Oden Agapurning O‘zbekistondagi xalqaro tadbirlarda ishtiroki, universitetlar va ilmiy-tadqiqot muassasalaridagi uchrashuvlari hamda tashriflari institutning mamlakatdagi taraqqiyot jarayonlarini yaxshiroq anglashiga yordam bergan.
Takror-takror namoyon bo‘ladigan muhim xulosalardan biri — xalqaro maqsadlarni aniq faoliyat yurituvchi muassasalar va shaxsiy ilmiy aloqalar bilan uyg‘unlashtirishning ahamiyatidir.
Parijdagi taqdimotni ham ana shu nuqtai nazardan baholash lozim.
Xalqaro tadbir e’tiborni jalb qilishi mumkin, biroq tashabbusning uzoq muddatli natijalarini aynan ilmiy dasturlar, akademik hamkorliklar va qo‘shma loyihalar belgilaydi.
Shu bois O‘zbekistonning imkoniyatlari katta. Biroq ularni ro‘yobga chiqarish uchun uzluksizlik, ilmiy ochiqlik va xalqaro sifat standartlariga rioya qilish talab etiladi.
Strategik xulosalar
O‘zbekistonning YUNESKO doirasidagi tashabbusi madaniy merosni faqat tarixiy boylik sifatida emas, balki xalqaro hamkorlik va kelajakda yangi bilimlar yaratish uchun asos sifatida ko‘rishga yo‘naltirilgan yondashuvni ifodalaydi.
Agenda Nexus nuqtai nazaridan uchta asosiy xulosa alohida ajralib turadi.
Birinchidan, O‘zbekiston Markaziy Osiyoning ilmiy va madaniy tarixini o‘rganish bo‘yicha xalqaro markaz sifatidagi mavqeini yanada mustahkamlash imkoniyatiga ega.
Ikkinchidan, raqamlashtirish, ilmiy tadqiqotlar va xalqaro hamkorlikni birlashtirish tarixiy to‘plamlarni jahon ilmiy infratuzilmasining yanada faol qismiga aylantirishi mumkin.
Uchinchidan, ushbu tashabbus madaniy diplomatiya O‘zbekistonning xalqaro munosabatlarida muhim o‘rin egallashi va mamlakatlar, muassasalar hamda avlodlar o‘rtasidagi o‘zaro anglashuvni mustahkamlashi mumkinligini ko‘rsatadi.
Demak, strategik ahamiyat faqat O‘zbekistonning o‘z tarixiy merosini qayta kashf etishi va uni xalqaro hamjamiyatga taqdim etishida emas.
Asosiy ahamiyat ushbu merosdan yangi bilimlar, yangi hamkorliklar va kelajak uchun yangi imkoniyatlarni yaratishda foydalanishga bo‘lgan intilishdadir.
O‘zbek renessansi tushunchasining chuqur mazmuni ham shunda namoyon bo‘ladi: bu o‘tmishga qaytish emas, balki tarixiy bilimlarni zamonaviy, xalqaro hamkorlikka ochiq va ilm-fanga yo‘naltirilgan jamiyat taraqqiyotiga xizmat qildirishga urinishdir.
