Yangiliklar

Buyuk mutafakkirning ming yillik g‘oyalari bugungi raqamli dunyoda, sun’iy intellekt davrida va global beqarorlik sharoitida qanday ahamiyat kasb etmoqda? Adolatli jamiyatni qurish uchun kuchli rahbarning o‘zi yetarlimi yoki ilm, axloq, ishonch va samarali institutlar ham zarurmi? Forobiy falsafasi bu savollarga bugun ham javob izlashga undaydi.

Tasavvur qiling: davlatning iqtisodiyoti o‘smoqda, yangi texnologiyalar joriy etilmoqda, shaharlar zamonaviylashmoqda, raqamli xizmatlar kundalik hayotga kirib kelmoqda. Ammo shu bilan birga, jamiyatda adolatga ishonch, imkoniyatlar tengligi, ma’naviy mas’uliyat va inson qadri masalalari dolzarbligicha qolmoqda. Demak, taraqqiyotni faqat iqtisodiy ko‘rsatkichlar yoki texnologik yutuqlar bilan o‘lchash mumkinmi? Davlatning haqiqiy muvaffaqiyati uning fuqarolari qanday hayot kechirayotgani, qanday imkoniyatlarga ega ekani va kelajakka qanday ishonch bilan qaray olishida ham namoyon bo‘lmaydimi?

Bu savollar bugungi kunga xosdek tuyuladi. Aslida esa ularning falsafiy ildizlari bundan qariyb ming yil avval yashab ijod qilgan buyuk mutafakkir Abu Nasr Forobiyning ijtimoiy-siyosiy qarashlariga borib taqaladi.

Uning «Fozil odamlar shahri» asarida ilgari surilgan g‘oyalar faqat ideal jamiyat yoki mukammal rahbar haqidagi nazariy mulohazalar emas. Bu — inson, davlat, axloq, ilm va jamoat farovonligi o‘rtasidagi murakkab munosabatlarni anglashga qaratilgan falsafiy tizimdir.

Bugun dunyo sun’iy intellekt, raqamli boshqaruv, global raqobat, geosiyosiy ziddiyatlar va axborot xurujlari davriga qadam qo‘ygan bir paytda Forobiyning qarashlari yana bir muhim haqiqatni eslatadi: jamiyatning kelajagini faqat uning qo‘lidagi resurslar emas, balki shu resurslarni qanday maqsad yo‘lida ishlata oladigan tafakkur va axloq ham belgilaydi.

Fozil jamiyat g‘oyasi: davlatning maqsadi nimadan iborat?

Forobiyning siyosiy falsafasida markaziy o‘rinni «fozil shahar» tushunchasi egallaydi. Bu tushuncha oddiy ma’noda obod, boy yoki qudratli shaharni anglatmaydi. Mutafakkir tasavvurida fozil jamiyat — insonlar ezgu maqsadlarga intiladigan, o‘zaro hamkorlik qiladigan, bilim va axloqiy kamolotni qadrlaydigan hamda haqiqiy baxt-saodatga erishishni ko‘zlaydigan jamiyatdir.

Forobiy uchun jamiyat taraqqiyotining maqsadi faqat moddiy ehtiyojlarni qondirish bilan cheklanmaydi. Insonning ma’naviy va intellektual kamoloti, adolatli ijtimoiy muhit va ezgulikka yo‘naltirilgan hayot ham muhim ahamiyatga ega.

Mazkur yondashuv bugungi taraqqiyot modellariga ham muhim savolni qo‘yadi: davlat siyosati natijalari faqat yalpi ichki mahsulot, investitsiyalar hajmi yoki qurilgan inshootlar soni bilan baholanishi kerakmi? Yoki ta’lim sifati, aholi salomatligi, munosib mehnat, ijtimoiy himoya, qonun ustuvorligi va insonning o‘z salohiyatini ro‘yobga chiqarish imkoniyatlari ham birdek muhimmi?

Zamonaviy davlat boshqaruvida inson kapitali, jamoatchilik ishonchi va davlat xizmatlarining sifatiga tobora ko‘proq e’tibor qaratilayotgani bejiz emas. Chunki iqtisodiy o‘sish inson hayotida sezilarli ijobiy o‘zgarishlar yasaganda, ta’lim va mehnat orqali yangi imkoniyatlar yaratganda hamda ijtimoiy barqarorlikni mustahkamlaganda keng ma’nodagi taraqqiyotga aylanadi.

Forobiy merosining bugungi ahamiyati ham shunda: u jamiyatni faqat boshqariladigan aholi yoki iqtisodiy resurslar yig‘indisi sifatida emas, balki umumiy maqsadlar sari harakatlanadigan insonlar hamjamiyati sifatida ko‘rishga undaydi.

Bu qarash zamonaviy davlatning eng muhim vazifalaridan biri — inson uchun munosib hayot sharoitini yaratish, uning qobiliyatini rivojlantirish va jamiyatdagi har bir a’zoning taraqqiyot jarayonida ishtirok etishiga imkoniyat berish zarurligini ko‘rsatadi.

Komil rahbar: hokimiyat egasimi yoki jamiyat taqdiri uchun mas’ul shaxsmi?

Forobiy falsafasida rahbarlik shaxsiy mavqe, hukmronlik yoki imtiyozlar bilan cheklanmaydi. Fozil shahar boshlig‘i jamiyatni ezgu maqsadlarga yo‘naltirishi, odamlarning kamoloti uchun sharoit yaratishi va umumiy farovonlikni ta’minlashga xizmat qilishi lozim.

Mutafakkirning rahbar haqidagi qarashlari bugungi kun uchun ham jiddiy mezonlarni belgilaydi. Uning ideal rahbar modelida aql-zakovat, bilim, haqiqatni anglash, adolat, qat’iyat, axloqiy barkamollik va odamlarni ezgu maqsadlar atrofida birlashtira olish qobiliyati muhim o‘rin tutadi.

Bu sifatlarni bugungi boshqaruv tiliga o‘girsak, zamonaviy liderdan kamida to‘rtta asosiy ko‘nikma talab etiladi.

Birinchisi — strategik tafakkur. Rahbar faqat bugungi muammoni hal qilish bilan cheklanmasligi, qarorlarning uzoq muddatli oqibatlarini ham oldindan ko‘ra bilishi kerak. Qisqa muddatda ommabop bo‘lgan qaror har doim ham uzoq muddatli taraqqiyotga xizmat qilmasligi mumkin.

Ikkinchisi — axloqiy mas’uliyat. Qaror samarali ko‘ringani uchungina uni to‘g‘ri deb bo‘lmaydi. Uning qonuniyligi, adolatliligi, inson qadriga ta’siri va jamiyat oldidagi oqibatlari ham baholanishi zarur.

Uchinchisi — muloqot va tinglash madaniyati. Bugungi rahbar jamoatchilikka faqat topshiriq beruvchi emas, balki turli fikrlarni eshita oladigan, muammolarni tushunadigan va qarorlarini asoslab beradigan shaxs bo‘lishi lozim.

To‘rtinchisi — jamoaviy salohiyatni safarbar etish. Eng kuchli rahbar ham barcha muammolarni yakka o‘zi hal qila olmaydi. U malakali mutaxassislarni tanlash, mas’uliyatni to‘g‘ri taqsimlash, tashabbuslarni qo‘llab-quvvatlash va samarali institutlarni shakllantirish orqali natijaga erishadi.

Bu jihatdan Forobiyning ideal rahbar haqidagi qarashlarini zamonaviy liderlik nazariyalari bilan taqqoslash mumkin. Bugungi strategik, transformatsion va axloqiy liderlik yondashuvlarida ham uzoqni ko‘ra bilish, jamoani rivojlantirish, ishonchni mustahkamlash va shaxsiy namuna ko‘rsatish muhim ahamiyat kasb etadi.

Albatta, Forobiy yashagan davrdagi siyosiy tuzum bilan zamonaviy davlat boshqaruvi o‘rtasida jiddiy farqlar mavjud. Shu sababli uning nazariyasini hozirgi boshqaruv modellariga to‘liq tenglashtirish to‘g‘ri bo‘lmaydi. Biroq rahbarlikning axloqiy asoslari, bilimning ahamiyati va jamiyat farovonligini bosh maqsad sifatida ko‘rish kabi g‘oyalar zamonlar osha o‘z dolzarbligini saqlab kelmoqda.

Bilimsiz qudrat — taraqqiyot kafolati emas

Forobiyning ideal rahbar haqidagi qarashlarida ilm va donishmandlik alohida o‘rin tutadi. Uning modelida rahbar faqat buyruq berish yoki ma’muriy vakolatlarni amalga oshirish bilan cheklanmaydi. U voqelikni anglay oladigan, sabab va oqibatni farqlaydigan, murakkab muammolarga oqilona yechim topadigan shaxs bo‘lishi kerak.

Bu talab bugungi dunyoda yanada muhimlashmoqda. Chunki zamonaviy rahbarlar iqlim o‘zgarishi, suv tanqisligi, energiya xavfsizligi, mehnat bozoridagi o‘zgarishlar, texnologik raqobat va axborot manipulyasiyalari kabi o‘zaro bog‘liq muammolar bilan yuzma-yuz kelmoqda.

Bunday sharoitda faqat shaxsiy tajriba yoki intuitsiyaga tayanish yetarli emas. Ilmiy ma’lumotlar, statistik tahlil, xalqaro tajriba, sohaviy mutaxassislar xulosasi va ehtimoliy xavflarni baholash boshqaruv qarorlarining muhim tarkibiy qismiga aylanadi.

Masalan, suv resurslarini boshqarishda rahbarning irrigatsiya tizimini modernizatsiya qilish haqida qaror qabul qilishi muhim. Ammo bu qarorning haqiqiy samarasi suv yo‘qotishlarining kamayishi, fermerlar daromadining oshishi, hosildorlikning yaxshilanishi va ekologik barqarorlikka ta’siri orqali namoyon bo‘ladi.

Xuddi shuningdek, ta’limga ajratiladigan mablag‘ning ko‘payishi ham o‘z-o‘zidan yuqori sifatli ta’limni kafolatlamaydi. Buning uchun o‘qituvchilar salohiyati, o‘quv dasturlari, ta’lim muhiti, baholash tizimi va bitiruvchilarning amaliy ko‘nikmalari o‘zaro muvofiqlashtirilishi zarur.

Demak, bilimli rahbar — ko‘p ma’lumotga ega bo‘lgan shaxsgina emas. U bilimni to‘g‘ri qarorga, qarorni aniq vazifaga, vazifani esa jamiyat uchun o‘lchanadigan natijaga aylantira oladigan insondir.

Forobiyning ilm va aqlga tayangan boshqaruv g‘oyasi bugun aynan shu nuqtada zamonaviy mazmun kasb etadi.

Jahon tajribasi: taraqqiyotni nima belgilaydi?

Bugungi xalqaro tajriba shuni ko‘rsatadiki, barqaror taraqqiyot uchun faqat kuchli rahbar yoki katta iqtisodiy resurslarning o‘zi yetarli emas. Bilimga asoslangan qarorlar, samarali davlat institutlari, sifatli ta’lim, innovatsiyalar va aholi farovonligini ko‘zlaydigan uzoq muddatli strategiya ham muhimdir.

Singapur tajribasi davlat boshqaruvi samaradorligi, raqamli texnologiyalar va inson kapitalini rivojlantirish masalalarini bir-biri bilan bog‘lab o‘rganish imkonini beradi. Norvegiya misoli tabiiy resurslardan foydalanishda uzoq muddatli manfaatlar va kelajak avlodlar oldidagi mas’uliyat masalasini kun tartibiga olib chiqadi. Finlyandiyaning ta’lim tizimi esa inson salohiyatini rivojlantirishni mamlakatning raqobatbardoshligi bilan bog‘lash muhimligini ko‘rsatadi.

Bu mamlakatlarning siyosiy tizimlari, tarixiy sharoiti va boshqaruv modellari bir-biridan farq qiladi. Shuning uchun ularni yagona ideal namuna sifatida ko‘rsatish to‘g‘ri emas. Biroq ularning tajribasidan umumiy saboq olish mumkin: taraqqiyot bilim, institutlar, jamoatchilik ishonchi va uzoq muddatli maqsadlar o‘rtasidagi uyg‘unlikka tayanadi.

Forobiyning «Fozil odamlar shahri» g‘oyasi bilan zamonaviy davlatlar tajribasi o‘rtasidagi muhim o‘xshashlik ham shu yerda namoyon bo‘ladi. Mutafakkir jamiyatning maqsadini inson kamoloti va baxt-saodati bilan bog‘lagan bo‘lsa, bugungi boshqaruvda ham davlat siyosati natijalarini inson hayotiga ta’siri orqali baholashga intilish kuchaymoqda.

Albatta, bu o‘xshashlik zamonaviy davlatlar Forobiy nazariyasini to‘g‘ridan-to‘g‘ri amalga oshirmoqda, degani emas. Gap turli davrlardagi boshqaruv qarashlarini birlashtiradigan umumiy tamoyil — jamiyat taraqqiyoti inson manfaatlariga xizmat qilishi kerakligi haqida bormoqda.

O‘zbekiston: inson qadri va farovonlik mezoni

Bu borada O‘zbekiston Prezidenti Shavkat Mirziyoyev rahbarligida amalga oshirilayotgan islohotlar ham alohida e’tiborga loyiq. Mamlakatda iqtisodiyotni liberallashtirish, tadbirkorlikni qo‘llab-quvvatlash, ta’lim sifatini oshirish va aholi farovonligini ta’minlashga qaratilgan keng ko‘lamli o‘zgarishlar izchil davom etmoqda. Jahon banki ma’lumotlariga ko‘ra, 2021–2025 yillarda O‘zbekistonda kambag‘allik darajasi 17 foizdan 5,8 foizga tushgan va 3,7 million kishi kambag‘allikdan chiqishga muvaffaq bo‘lgan. Shu davrda mamlakat iqtisodiyotining real o‘sishi 2017–2025 yillarda o‘rtacha yiliga 6 foizni tashkil etgan.

Davlatlar tajribasi shuni ko‘rsatadiki, barqaror taraqqiyot rahbarning shaxsiy bilim va salohiyatidan  tashqari puxta strategiya, samarali institutlar, malakali mutaxassislar va inson manfaatlariga yo‘naltirilgan boshqaruvga ham bog‘liq. Bu jihatlar Abu Nasr Forobiyning «Fozil odamlar shahri» asarida ilgari surilgan oqilona boshqaruv, ilm-ma’rifat va xalq farovonligi g‘oyalari bilan hamohangdir.

Ya’ni Forobiyning qarashlari bilan bog‘liq holda qaralganda, bunday islohotlarning falsafiy mezoni quyidagicha ifodalanishi mumkin: iqtisodiy o‘sish insonning hayot sifatini yaxshilashga, ilm-ma’rifat esa uning imkoniyatlarini kengaytirishga xizmat qilishi lozim.

Fozil shahardan fozil jamiyat sari

Forobiyning «Fozil odamlar shahri» asari bugungi kunda ham falsafa, siyosatshunoslik, axloq va ijtimoiy tafakkur nuqtai nazaridan o‘rganishga arziydigan boy merosdir. Uning g‘oyalari zamonaviy davlatning barcha muammolariga tayyor yechim bermaydi, ammo jamiyat va rahbarlikning maqsadi haqida chuqur o‘ylashga undaydi.

Bu merosdan bugun qanday amaliy xulosalar chiqarish mumkin?

Rahbarlikning maqsadi shaxsiy mavqeni mustahkamlash emas, jamiyat uchun ahamiyatli natijalarga erishish bo‘lishi lozim. Ilm va tajriba qarorlar qabul qilishning asosiy tayanchlaridan biriga aylanishi kerak. Adolat va axloq samaradorlikka zid tushunchalar emas. Aksincha, qonuniylik, shaffoflik va ishonch uzoq muddatli taraqqiyot uchun muhim shartlardir. Taraqqiyotni baholashda inson qadri, hayot sifati va kelajak avlodlar manfaatlari doimo e’tibor markazida bo‘lishi kerak.

Zamon o‘zgaradi, rahbarlikning ma’naviy mezonlari esa saqlanib qoladi

Bugun dunyoda texnologiyalar yangilanmoqda, boshqaruv usullari o‘zgarmoqda, davlatlar o‘rtasidagi raqobat yangi shakllarga kirmoqda. Sun’iy intellekt ma’lumotlarni tahlil qilmoqda, raqamli platformalar jamoatchilik fikriga ta’sir ko‘rsatmoqda, global muammolar esa rahbarlardan yanada kengroq tafakkur va mas’uliyat talab etmoqda.

Biroq bu o‘zgarishlar orasida inson oldidagi asosiy savollar o‘z ahamiyatini yo‘qotgani yo‘q: adolat nima? Haqiqiy farovonlik qanday o‘lchanadi? Bilim qaysi maqsadga xizmat qilishi kerak? Hokimiyat va mas’uliyat o‘rtasidagi muvozanat qanday ta’minlanadi? Jamiyat kelajagi uchun bugun qanday qarorlar qabul qilinishi lozim?

Abu Nasr Forobiyning falsafiy merosi ana shu savollar ustida mulohaza yuritishga undaydi.

Uning fozil jamiyat haqidagi qarashlarini bugungi kun bilan bog‘laganda, eng muhim xulosa shundan iboratki, jamiyatning yuksalishi faqat iqtisodiy imkoniyatlar yoki texnologik ustunlik bilan emas, balki ularni qaysi maqsad yo‘lida ishlata olishi bilan ham belgilanadi.

Kuchli rahbar — faqat katta qarorlar qabul qiladigan inson emas. U qarorlarining oqibatini anglaydigan, bilimni qadrlaydigan, adolatga intiladigan, o‘z xatolarini tan ola oladigan va odamlarning salohiyatini rivojlantirish uchun sharoit yaratadigan shaxsdir.

Fozil jamiyat esa faqat ideal rahbarga umid bog‘laydigan jamiyat emas. Unda bilim qadrlanadi, inson qadri himoya qilinadi, qonun va mas’uliyat ustuvor bo‘ladi, har bir insonning rivojlanishi umumiy taraqqiyotning bir qismi sifatida qaraladi.

Forobiy bizga faqat qanday rahbar bo‘lish kerakligini emas, rahbarlik nima uchun kerakligini ham anglatadi: insonni yuksaltirish, jamiyatni kamolga yetkazish va farovonlikni ezgulik bilan uyg‘unlashtirish uchun.

Shu bois buyuk mutafakkirning merosi bugun faqat o‘tmishni anglash vositasi emas. U zamonaviy dunyoning murakkab savollariga ma’naviy mezonlar asosida yondashish, liderlik madaniyatini yuksaltirish va ilm-ma’rifatga tayangan jamiyat qurish haqida fikr yuritish uchun ham muhim manbadir. Abu Nasr Forobiyning boy ilmiy-falsafiy merosini bugungi avlodga yetkazish va uning g‘oyalarini zamonaviy taraqqiyot tamoyillari bilan uyg‘unlashtirishda O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazi muhim ma’rifiy maydon hisoblanadi. Markaz muzeyining Birinchi Renessans davri ekspozitsiyasida mutafakkirning ilmiy-falsafiy merosi Birinchi Renessans davrida Markaziy Osiyoda shakllangan yuksak tafakkur an’analari bilan bog‘liq holda namoyon etiladi.  Zamonaviy muzey texnologiyalari va interaktiv yechimlar tashrif buyuruvchilarga allomalarning ilmiy g‘oyalarini chuqurroq anglash imkonini beradi. Forobiy merosi nafaqat tarixiy xotira, balki bugungi avlodni mustaqil fikrlashga, ilm-ma’rifatga intilishga va jamiyat taraqqiyoti haqida mushohada yuritishga undaydigan ma’naviy boylik sifatida ham ahamiyat kasb etadi.

Abulfayz Sayidasqarov

P/S:Maqolani markaz rasmiy saytiga havola bilan ko‘chirib e’lon qilish mumkin