Yangiliklar

XXI asr insoniyat tarixida axborot eng katta boylikka aylangan davr sifatida tavsiflanmoqda. Biroq axborot oqimining keskin ortishi yangi muammolarni ham yuzaga chiqardi. Bugun inson har kuni yuzlab xabarlar, fikrlar va turli g‘oyalarga duch kelmoqda. Ularning barchasi ham haqiqatga asoslangan emas. Soxta xabarlar, yolg‘on ma’lumotlar, diniy mutaassiblik, ekstremistik targ‘ibot va manipulyativ kontentlar axborot makonida jiddiy xavf sifatida namoyon bo‘lmoqda.

Bunday sharoitda jamiyatni himoya qilishning eng samarali vositasi kuch yoki taqiq emas, balki tanqidiy fikrlash va ma’rifatdir.

Bu haqda gap ketganda, Samarqand zaminida yashab ijod qilgan buyuk mutafakkir Imom Abu Mansur Moturidiy merosi alohida ahamiyat kasb etadi. Chunki Moturidiy ta’limoti insonni ko‘r-ko‘rona ergashishga emas, balki aql yuritishga, dalil izlashga va haqiqatni anglashga chaqirgan.

O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazi ekspozitsiyalarida ham Moturidiy hayoti va ta’limoti aynan sog‘lom tafakkur, bag‘rikenglik va ma’rifat maktabi sifatida namoyon etilgan. Imom Moturidiy xalqaro-ilmiy tadqiqot markazi Moturidiylik ta’limoti tadqiqotlari bo‘limi katta ilmiy xodimi Abdulaziz Yaxshilikov ana shu maktabning bugungi ahamiyati va dolzarbligini batafsil izohlab berdi.

Moturidiy maktabining asosiy tamoyili

Imom Moturidiyning eng muhim xizmatlaridan biri shundaki, u islom ta’limotini anglashda aql va naql o‘rtasidagi muvozanatni ilmiy asoslab berdi. Buyuk mutafakkirning “Kitob at-tavhid” va “Ta’vilot al-Qur’on” asarlarida aynan shu masalalar muhokama qilinadi. “Kitob at-tavhid”da ular asosan kalomiy bahs va aqliy dalillar orqali, “Ta’vilot al-Qur’on”da esa oyatlar tafsiri doirasida yoritiladi. Biroq bu farq mutlaq emas: “Kitob at-tavhid”da naqliy dalillar va oyatlar ta’vili, “Ta’vilot”da esa aqliy dalillar va mazhablar raddiyasi ham keng o‘rin olgan.

Ushbu asarlarda mutafakkir muhim g‘oyani ilgari surgan, ya’ni inson haqiqatni anglash uchun faqat eshitish yoki taqlid qilish bilan cheklanib qolmasligi kerak. Alloh insonga aql ne’matini bergan ekan, u bu ne’matdan foydalanishi lozim.

 Imom Moturidiy ta’limotiga ko‘ra:

• ishonch bilim bilan mustahkamlanishi kerak;
• dalil bilan isbotlanishi lozim;
• inson voqelikni tahlil qilish qobiliyatiga ega.

Bu tamoyillar bugungi tanqidiy fikrlash madaniyatining ham asosini tashkil etadi.

Jaholatga qarshi eng kuchli qalqon

Jaholat ko‘pincha bilimsizlikdan emas, balki ma’lumotni tahlil qilmaslikdan kelib chiqadi.

Tarixga nazar tashlasak, ko‘plab nizolar va muammolar odamlarning tekshirilmagan ma’lumotlarga ishonishi oqibatida yuzaga kelgan.

Buyuk mutafakkir aqlni bilim manbai sifatida yuksak baholaydi, lekin uni cheksiz deb bilmaydi. Uning nazdida ba’zi masalalar aql bilan izlash va dalillash orqali anglanadi, ba’zilari esa aql to‘liq qamrab ololmagani uchun taslim bilan qabul qilinadi, chunki inson aqli rububiyat hikmatini to‘la anglashdan ojiz. Demak, “Moturidiy har qanday masalaga aql bilan yondashishga chaqirgan” degan fikr uning ta’limotini to‘liq ifodalamaydi. To‘g‘risi shuki, Moturidiy aql va naqlni birga qo‘llashga, aqlning chegarasini esa unutmaslikka chaqirgan.”

Uning asarlarida:

• savol berish;
• bahs qilish;
• mantiqiy tahlil qilish;
• xulosa chiqarish madaniyati muhim o‘rin tutadi.

Bugungi axborot makonida ham aynan shu ko‘nikmalar insonni yolg‘on xabarlar va buzg‘unchi g‘oyalar ta’siridan himoya qiladi. Bu borada Imom Moturidiyning “Ta’vilot al-Qur’on” asaridagi tafsir va ta’vil o‘rtasidagi farq ibratlidir. Unga ko‘ra, tafsir sahobalarga xosdir: ular vahiy nozil bo‘lgan holatlarga guvoh bo‘lganlari uchun oyatdan Alloh nimani iroda qilganini qat’iy bayon qila olganlar. Ta’vil esa faqihlarga xos bo‘lib, unda oyat ehtimoliy ma’nolarga yo‘naltiriladi va Alloh nomidan “U shuni iroda qildi” deb qat’iy hukm berilmaydi. Qat’iy bilim bilan ehtimoliy talqinni ajratish, o‘z xulosasiga ehtiyotkorlik bilan yondashish va nazariy qarashlarni muayyan oyatlar misolida tushuntirish Moturidiy ilmiy tafakkurining muhim xususiyatlaridandir.

Ekstremizm profilaktikasida Moturidiy merosining ahamiyati

Mutaxassislarning fikricha, ekstremistik oqimlar ko‘p hollarda insonlarning bilimsizligi va diniy savodxonlikning yetarli emasligidan foydalanadi.

Ular murakkab diniy masalalarni soddalashtirib talqin qiladi, ayrim manbalarni kontekstdan uzib ko‘rsatadi va odamlarning hissiyotlariga ta’sir o‘tkazishga harakat qiladi.

Moturidiy maktabi esa bunday yondashuvlarga mutlaqo qarshi turadi.

Chunki uning ta’limotida:

• muvozanat;
• mo‘tadillik;
• ilmiy dalillash ustuvor ahamiyatga ega.

Shu sababli Moturidiy merosi bugun ekstremizm profilaktikasining muhim ma’naviy asoslaridan biri sifatida qaralmoqda.

Mediasavodxonlik va Moturidiy saboqlari

Bugun mediasavodxonlik har bir inson uchun zarur ko‘nikmaga aylandi.

Mediasavodxon inson:

• xabar manbasini tekshiradi;
• fakt va fikrni ajratadi;
• manipulyasiyani anglaydi;
• axborotni tahlil qiladi.

Qizig‘i shundaki, bu ko‘nikmalarning ko‘pchiligi Moturidiy ta’limotida ham uchraydi.

U insonni:

• eshitgan har bir ma’lumotga ishonib ketmaslikka;
• haqiqatni izlashga;
• dalillarga tayanishga

chaqirgan.

Shu nuqtai nazardan qaraganda, Moturidiy merosi zamonaviy mediasavodxonlik madaniyati uchun ham muhim manba hisoblanadi.

Axborot xavfsizligi — ma’rifatdan boshlanadi

Ko‘pincha axborot xavfsizligi texnik vositalar bilan bog‘lanadi.

Albatta, bugun raqamli texnologiyalar muhim ahamiyatga ega. Insoniyat tarixda misli ko‘rilmagan axborot oqimi bilan yuzma-yuz turibdi. Bir voqea haqida bir vaqtning o‘zida minglab xabarlar tarqalishi, turli manbalar uni bir-biridan farqli talqin qilishi mumkin. Ijtimoiy tarmoqlar va sun’iy intellekt vositalari axborot tarqatish imkoniyatlarini kengaytirgan bo‘lsa-da, bu jarayon har bir xabarning ishonchliligini avtomatik ravishda ta’minlamaydi.

Aksincha, axborotning haddan tashqari ko‘pligi, tezkorligi va ta’sirchan shaklda taqdim etilishi uning haqiqatga qanchalik muvofiq ekanini aniqlashni yanada murakkablashtirmoqda.

Masalan, Reuters Institute tomonidan e’lon qilingan 2026 yilgi Digital News Report hisobotida tadqiqot qamrab olgan bozorlardagi respondentlarning 62 foizi internetdagi yolg‘on va chalg‘ituvchi axborotdan xavotir bildirgan. Bu raqam axborotning ishonchliligi masalasi zamonaviy jamiyat uchun naqadar dolzarb ekanini ko‘rsatadi. Biroq axborot xavfsizligining asosiy subyekti insonning o‘zi hisoblanadi.

Agar inson tanqidiy fikrlay olsa, manbalarni tekshirsa va mustaqil xulosa chiqarsa, uni aldash ancha mushkul bo‘ladi.

Moturidiy merosining eng muhim ahamiyati ham shunda.

U insonning ichki immunitetini — fikrlash immunitetini shakllantiradi.

O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazi — ma’rifat makoni

O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazi ekspozitsiyalarida Imom Moturidiy hayoti va ilmiy merosi alohida o‘rin egallaydi.

Bu yerda tashrif buyuruvchilar Samarqandning buyuk ilmiy muhiti, Moturidiyning aqidaviy ta’limoti, uning islom tafakkuriga qo‘shgan hissasi, bag‘rikenglik va mo‘tadillik g‘oyalari bilan tanishish imkoniga ega.

Markaz ekspozitsiyalari Moturidiy merosini faqat tarixiy voqelik sifatida emas, balki bugungi jamiyat uchun amaliy ahamiyatga ega bo‘lgan ma’rifat maktabi sifatida namoyon etadi.

Yangi O‘zbekiston va Moturidiy merosi

Bugun Yangi O‘zbekistonda ilmli, ma’rifatli va faol fuqarolik jamiyatini shakllantirish ustuvor vazifalardan biri hisoblanadi.

Bu maqsadlarga erishishda Moturidiy ta’limoti muhim ma’naviy tayanch bo‘lib xizmat qiladi.

Chunki u:

• bilimni qadrlashga;
• mustaqil fikrlashga;
• mo‘tadillikka;
• bag‘rikenglikka;
• jamiyat oldidagi mas’uliyatni anglashga

chaqiradi.

Bu qadriyatlar esa har qanday barqaror va taraqqiy etgan jamiyatning asosini tashkil etadi.

Xulosa

Bugungi global axborot makonida jaholatga qarshi kurashning eng samarali yo‘li ma’rifat ekani tobora yaqqol namoyon bo‘lmoqda.

Imom Moturidiy merosi aynan shu ma’rifat maktabining yorqin namunasidir. Uning aql va naql uyg‘unligiga asoslangan ta’limoti insonni mustaqil fikrlashga, haqiqatni izlashga va har qanday masalaga dalillar asosida yondashishga o‘rgatadi.

Shu ma’noda Moturidiy merosi nafaqat diniy-falsafiy ta’limot, balki axborot xavfsizligi, ekstremizm profilaktikasi va mediasavodxonlik sohalari uchun ham muhim intellektual asos hisoblanadi.

Jaholatga qarshi ma’rifat g‘oyasi esa aynan ana shunday buyuk allomalar merosi orqali o‘zining mustahkam ilmiy va ma’naviy poydevorini topadi.