Yangiliklar

Agar 100 yildan keyin kimdir Markaziy Osiyo tarixi haqida film koʻrsa, u Yevropada Renessans boshlanishidan ancha avval bu zaminda ilm-fan gullab-yashnaganini anglaydi. Islom sivilizatsiyasi markazida yaratilgan filmlar aynan shu haqiqatni oddiy, ravshan va taʼsirli tarzda koʻrsatishni maqsad qilgan. Bu jarayonni yaqindan kuzatgan mashhur rejissyor Ali Hamroyev tafsilotlar bilan oʻrtoqlashdi:

Bizning ekspertlar guruhimiz qariyb ikki haftadan beri Islom sivilizatsiyasi markazida ishlamoqda. Biz markazda yaratilgan qisqa metrajli filmlarni koʻrib chiqyapmiz. Ushbu filmlar Osiyoning Markaziy qismida ilm-fan, madaniyat va sanʼat rivoji tarixi haqidagi yangi maʼlumotlarni yoritadi. Biz bu yerda butun Markaziy Osiyoni qamrab olamiz. Geografik jihatdan esa Hirotdan tortib Qozogʻiston dashtlarigacha, sharqda Turkman choʻlining hududi va undan yana Tyanshan togʻlariga qadar ajoyib sivilizatsiya mavjud boʻlgan.

Qisqa metrajli filmlarni tomosha qilar ekanmiz, mualliflar bu sivilizatsiya haqida oddiy, ravshan va qiziqarli tarzda hikoya qilishga intilishganini koʻramiz. Va kelajakda, 100 yildan keyin, 200 yildan keyin bu filmlarni koʻradigan odamlar Ulugʻbek Mirzo, Xorazmiy, Ibn Sino, Bobur kabi jahon madaniyatining ulugʻ namoyandalari Yevropada ilmiy yuksalish boshlanishidan ancha avval yashagan va faoliyat yuritganini tushunib yetadilar. Chunki Yevropada ayrim jasur olimlarni “Yer tekis emas, balki yumaloq” degani uchun, yoki sayyoralar harakatini tushuntirgani uchun qiynab, yoqib yuborar edilar. Ammo bu yerda, Markaziy Osiyoda, Ulugʻbek katta ilm-fan sohalarini ochib bergan, kelajak avlodlarga ulkan meros qoldirgan.

Biz koʻrgan filmlar turlicha: rejissyorlari, ssenariy mualliflari, olim-maslahatchilari ham boshqa-boshqa. Shuning uchun ularning professional darajasi ham farq qiladi. Biz oʻz takliflarimizni berdik, baʼzi xatolarni tuzatishga yordamlashdik. 

Olimlar ssenariynavis va rejissyorga Ulugʻbek Mirzo, Bobur, Xorazmiy, Buxoriy haqida barcha maʼlumotni yetkazishni aytishgan. Biz ularga har bir yangi fikrni yangi ohang bilan boshlashni tavsiya qildik.

Shuningdek, rejissyorlar sunʼiy intellektdan juda yaxshi foydalanishgan, lekin shunga qoʻshimcha ravishda tirik kadrlar — kinoxronika, tabiat manzaralari, daryo, suv, qushlar ovozi boʻlishi zarur. Chunki sunʼiy intellekt tasvirlari bir xil, bir maromda boʻlgani uchun tomoshabinni charchatishi mumkin.

Roliklarda musiqada nafaqat fon, balki taʼsirli, milliy ohanglar boʻlishi kerak. Biz milliy musiqadan ham foydalanishni taklif qildik. 

Shuningdek, filmlarda hurmatli shaxslar kadrda koʻrinsa, albatta titr yoki ovoz orqali bu haqda maʼlumot berishni tavsiya qildik. Chunki 100 yildan keyin bu roliklarni koʻrganlar "Bu kim? Nima munosabat bilan ishtirok etgan?" deb tushunmay qolishi mumkin.

Ayniqsa, Amir Temur va irrigatsiya haqidagi filmlar juda yorqin va taʼsirli chiqqan. Mualliflar odamlarning har qanday ob-havoda — yomgʻirda ham, qorda ham kanal qazib, suv yoʻllarini barpo etganini koʻrsatishgan. Bu yerdagi sugʻorish tizimi ming yillar davomida yashab kelayotganini filmda juda yaxshi ochib berishgan. 

Dastlabki agronom oʻzbekistonlik boʻlgani haqidagi film ham juda qiziqarli.

Jadidlar haqidagi rolik esa ayniqsa ahamiyatli. Chunki jadidlar ilm, maʼrifat va yangi gʻoyalarni olib kirgan ilk islohotchilar edilar. Ular kommunistlar tomonidan taʼqib qilingan, qamalgan, otib tashlangan. Ularning taqdiri haqidagi film katta qiziqish uygʻotadi.

Oʻzbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazi juda katta va muhim ish boshladi. Chunki sobiq sovet davrida koʻplab olimlar, shoirlar, ziyolilar haqida gapirish taqiqlangan edi. Koʻplab nomlar yoʻqolib ketdi. Markaz esa oʻz xodimlarini turli davlatlarga yuborib, Eron, Turkiya, Pokiston, Hindiston, Angliya, Fransiya, Ispaniya, Amerikada katta izlanishlar olib bordi. Yoʻqolgan qoʻlyozmalar, nomlar, rasmlar, miniatyuralar, ilmiy hisob-kitoblar, chertejlar topildi. Ularni sotib olishdi yoki nusxalarini koʻchirib keltirishdi.

Filmlarda ana shu katta izlanishlar oʻz aksini topgani juda yaxshi. U yerda qoʻlyozmalar, olimlar faoliyati, tar ixiy meros koʻrsatiladi. Biz oʻnlab, hatto yuzlab yangi nomlarni oʻrgandik va ularni yana oʻzbek xalqining tarixiy merosiga qaytardik.

Albatta, oʻsha davrlarda portretlar yoʻq boʻlgan. Ammo bugungi rassomlar oʻta nozik tafakkur bilan Amir Temur, Ulugʻbek Mirzo, Bobur, Ibn Sino, Xorazmiy, Buxoriy, Termiziy, Fargʻoniy kabilarning ehtimoliy qiyofalarini qayta tiklashdi va kelajak avlodlar uchun saqlab qolishmoqda. 100 yildan keyin ham ularning qiyofasi aynan shunday qabul qilinishi mumkin, goʻyo bu haqiqiy tarixiy portretdek.

Qisqa rolik orqali katta tarixni aytib berish mumkinmi? Islom sivilizatsiyasi markazida yaratilgan filmlar aynan shu savolga javob izlaydi. Ularda Ulugʻbek, Xorazmiy, Ibn Sino, Bobur kabi allomalar faoliyati, Amir Temur davridagi irrigatsiya tizimlari va jadidlarning fojiali taqdiri yangi formatda namoyon boʻladi. Ekspertlar esa bu filmlar haqida oʻz tavsiya va mulohazalarini bildirdi.

Menimcha, “Oʻzbekistonning jonli tarixi” turkumlari uchun katta kelajak bor. Chunki yangi rejissyorlar, yangi ssenariychilar keladi, ular bu filmlarni oʻrganadi, olimlar bilan birga yana nomaʼlum shaxslarni tadqiq etadi. Keyingi 10–20 yilda yana koʻplab nomlar ochiladi.

Shuning uchun kichik roliklardan tashqari Islom sivilizatsiyasi markazi haqida yirik hujjatli film yaratish zarur. Besh daqiqalik rolik emas, balki toʻliq metrajli film. Chunki bu mavzu — Oʻzbekistonning tashrif qogʻozi, bugungi kunda butun islom dunyosidagi markazlardan biri boʻlib turgan muassasa haqida toʻliq hujjatli filmga arziydi.

Men ishonamanki, buni kelajakda yosh rejissyorlar amalga oshiradi. Barchaga omad tilayman. Va umid qilamanki, biz tomoshabinlarga, internetda yangi maʼlumot qidiruvchilarga Oʻzbekiston haqida, uning ulugʻ insonlari haqida toʻliq va qiziqarli maʼlumot berib boramiz.

Islom sivilizatsiyasi markazida boshlangan ish — bu shunchaki filmlar emas, balki yoʻqolgan tarixni xalqqa qaytarish harakatidir. Qoʻlyozmalar, sunʼiy intellekt, jonli kadrlar va milliy musiqa orqali Markaziy Osiyo sivilizatsiyasi yangi avlodga qayta taqdim etilmoqda.